<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	xmlns:georss="http://www.georss.org/georss" xmlns:geo="http://www.w3.org/2003/01/geo/wgs84_pos#" xmlns:media="http://search.yahoo.com/mrss/"
	>

<channel>
	<title>।। সময় বলা পাতা ।।</title>
	<atom:link href="http://ashimul.wordpress.com/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>http://ashimul.wordpress.com</link>
	<description>কিছু নেই অনুসংগে</description>
	<lastBuildDate>Sun, 18 Jan 2009 22:40:42 +0000</lastBuildDate>
	<language>en</language>
	<sy:updatePeriod>hourly</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>1</sy:updateFrequency>
	<generator>http://wordpress.com/</generator>
<cloud domain='ashimul.wordpress.com' port='80' path='/?rsscloud=notify' registerProcedure='' protocol='http-post' />
<image>
		<url>http://s2.wp.com/i/buttonw-com.png</url>
		<title>।। সময় বলা পাতা ।।</title>
		<link>http://ashimul.wordpress.com</link>
	</image>
	<atom:link rel="search" type="application/opensearchdescription+xml" href="http://ashimul.wordpress.com/osd.xml" title="।। সময় বলা পাতা ।।" />
	<atom:link rel='hub' href='http://ashimul.wordpress.com/?pushpress=hub'/>
		<item>
		<title>অথবা গল্পহীন সময়</title>
		<link>http://ashimul.wordpress.com/2009/01/18/%e0%a6%85%e0%a6%a5%e0%a6%ac%e0%a6%be-%e0%a6%97%e0%a6%b2%e0%a7%8d%e0%a6%aa%e0%a6%b9%e0%a7%80%e0%a6%a8-%e0%a6%b8%e0%a6%ae%e0%a7%9f/</link>
		<comments>http://ashimul.wordpress.com/2009/01/18/%e0%a6%85%e0%a6%a5%e0%a6%ac%e0%a6%be-%e0%a6%97%e0%a6%b2%e0%a7%8d%e0%a6%aa%e0%a6%b9%e0%a7%80%e0%a6%a8-%e0%a6%b8%e0%a6%ae%e0%a7%9f/#comments</comments>
		<pubDate>Sun, 18 Jan 2009 22:40:42 +0000</pubDate>
		<dc:creator>ashimul</dc:creator>
				<category><![CDATA[Uncategorized]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://ashimul.wordpress.com/?p=40</guid>
		<description><![CDATA[তখন দূরে সাইরেন দিয়ে ট্রেন চলে যায়। আরও পরে ঝিমঝিম বাস। পূবে এবং পশ্চিমে। আমি জেগে থাকি অপলক। ঘুমহীন। আমার নিশ্বাস জমাট বাধে। পাশে মায়ের ঘ্রাণ। ঊষ্ণতা। বিক্ষিপ্ত ভাবনারা আমাকে ঘিরে রাখে। গুরুত্বহীন স্বপ্নহীন সময়। আরও রাত হয়। কোথাও কুকুর ডাকে, ঘরের সিলিংয়ে ঝি ঝি পোকা। আমার মাথা কিলবিল করে। জানিনা কখন ঘুমিয়ে পড়ি। এসবই আজ পুরনো [...]<img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=ashimul.wordpress.com&amp;blog=696058&amp;post=40&amp;subd=ashimul&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p>তখন দূরে সাইরেন দিয়ে ট্রেন চলে যায়। আরও পরে ঝিমঝিম বাস। পূবে এবং পশ্চিমে। আমি জেগে থাকি অপলক। ঘুমহীন। আমার নিশ্বাস জমাট বাধে। পাশে মায়ের ঘ্রাণ। ঊষ্ণতা। বিক্ষিপ্ত ভাবনারা আমাকে ঘিরে রাখে। গুরুত্বহীন স্বপ্নহীন সময়। আরও রাত হয়। কোথাও কুকুর ডাকে, ঘরের সিলিংয়ে ঝি ঝি পোকা। আমার মাথা কিলবিল করে। জানিনা কখন ঘুমিয়ে পড়ি।</p>
<p>এসবই আজ পুরনো স্মৃতি। অহেতূক নস্টালজিয়া।</p>
<p>লাল-মোরগ-চকলেটওয়ালী চলে গেছে ঈদের মেলা শেষে। কৃষ্ণচূড়াহীন মাঠ। সেখানে ফাল্গুনের দমকা বাতাসে ধুলো উড়ে। সাইকেলের স্বপ্নে হেঁটে যায় আরেক কিশোর। আর আমি ইরাবতী কাওয়াউ আটলান্টিকে ভেসে যাই। এখানে ওখানে।</p>
<p>এইসব নিঃসংগতায় হাত বাড়ায় অচেনা স্বজন, বন্ধু। আমি আবার জেগে উঠি। বলি, তবে শোনো এবার না বলা কথা, লিখি সময়ের পাতা। টের পাই সব দুঃসময়ের  শুষ্কতায় &#8216;সময় বলা পাতা&#8217; পড়ে থাকে অযতনে। তিনশ&#8217; পঁয়ষট্টি গুন তিন। মাঝে কিছু ভুল যাপন। তবুও ফিরে তাকাই।</p>
<p>লিখি, <strong>অথবা গল্পহীন সময়</strong>।</p>
<br />  <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gocomments/ashimul.wordpress.com/40/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/comments/ashimul.wordpress.com/40/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godelicious/ashimul.wordpress.com/40/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/delicious/ashimul.wordpress.com/40/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gofacebook/ashimul.wordpress.com/40/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/facebook/ashimul.wordpress.com/40/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gotwitter/ashimul.wordpress.com/40/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/twitter/ashimul.wordpress.com/40/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gostumble/ashimul.wordpress.com/40/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/stumble/ashimul.wordpress.com/40/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godigg/ashimul.wordpress.com/40/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/digg/ashimul.wordpress.com/40/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/goreddit/ashimul.wordpress.com/40/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/reddit/ashimul.wordpress.com/40/" /></a> <img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=ashimul.wordpress.com&amp;blog=696058&amp;post=40&amp;subd=ashimul&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://ashimul.wordpress.com/2009/01/18/%e0%a6%85%e0%a6%a5%e0%a6%ac%e0%a6%be-%e0%a6%97%e0%a6%b2%e0%a7%8d%e0%a6%aa%e0%a6%b9%e0%a7%80%e0%a6%a8-%e0%a6%b8%e0%a6%ae%e0%a7%9f/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>0</slash:comments>
	
		<media:content url="http://1.gravatar.com/avatar/1a6457f1f11fca6a6baa4cfc6abf2720?s=96&#38;d=identicon&#38;r=G" medium="image">
			<media:title type="html">Shimul</media:title>
		</media:content>
	</item>
		<item>
		<title>কবি সুনীল সাইফুল্লাহ&#8217;র কবিতা</title>
		<link>http://ashimul.wordpress.com/2007/12/02/%e0%a6%95%e0%a6%ac%e0%a6%bf-%e0%a6%b8%e0%a7%81%e0%a6%a8%e0%a7%80%e0%a6%b2-%e0%a6%b8%e0%a6%be%e0%a6%87%e0%a6%ab%e0%a7%81%e0%a6%b2%e0%a7%8d%e0%a6%b2%e0%a6%be%e0%a6%b9%e0%a6%b0-%e0%a6%95%e0%a6%ac/</link>
		<comments>http://ashimul.wordpress.com/2007/12/02/%e0%a6%95%e0%a6%ac%e0%a6%bf-%e0%a6%b8%e0%a7%81%e0%a6%a8%e0%a7%80%e0%a6%b2-%e0%a6%b8%e0%a6%be%e0%a6%87%e0%a6%ab%e0%a7%81%e0%a6%b2%e0%a7%8d%e0%a6%b2%e0%a6%be%e0%a6%b9%e0%a6%b0-%e0%a6%95%e0%a6%ac/#comments</comments>
		<pubDate>Sun, 02 Dec 2007 16:03:44 +0000</pubDate>
		<dc:creator>ashimul</dc:creator>
				<category><![CDATA[Uncategorized]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://ashimul.wordpress.com/2007/12/02/%e0%a6%95%e0%a6%ac%e0%a6%bf-%e0%a6%b8%e0%a7%81%e0%a6%a8%e0%a7%80%e0%a6%b2-%e0%a6%b8%e0%a6%be%e0%a6%87%e0%a6%ab%e0%a7%81%e0%a6%b2%e0%a7%8d%e0%a6%b2%e0%a6%be%e0%a6%b9%e0%a6%b0-%e0%a6%95%e0%a6%ac/</guid>
		<description><![CDATA[ক. সকাল হলে একটি বাড়ি ছেড়ে চলে যাবো আজন্ম পরিচিত মানুষ ছেড়ে চলে যাবো মৃত্যুদন্ডিত মৃত্যুদন্ডিতের মতো, অথচ নির্দিষ্ট কোন দুঃখ নেই উল্লেখযোগ্য কোন স্মৃতি নেই শুধু মনে পড়ে চিলেকোঠায় একটা পায়রা রোজ দুপুরে উড়ে এসে বসতো হাতে মাথায় চুলে গুজে দিতো ঠোঁট বুক-পকেটে আমার তার একটি পালক ১৯৭৮ খ. সে মাঠে এখন ইতস্ততঃ ছড়ানো [...]<img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=ashimul.wordpress.com&amp;blog=696058&amp;post=39&amp;subd=ashimul&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p>ক.<br />
সকাল হলে<br />
একটি বাড়ি ছেড়ে চলে যাবো<br />
আজন্ম পরিচিত মানুষ ছেড়ে চলে যাবো<br />
মৃত্যুদন্ডিত<br />
মৃত্যুদন্ডিতের মতো,<br />
অথচ নির্দিষ্ট কোন দুঃখ নেই<br />
উল্লেখযোগ্য কোন স্মৃতি নেই<br />
শুধু মনে পড়ে<br />
চিলেকোঠায় একটা পায়রা রোজ দুপুরে<br />
উড়ে এসে বসতো হাতে মাথায়<br />
চুলে গুজে দিতো ঠোঁট<br />
বুক-পকেটে আমার তার একটি পালক</p>
<p>১৯৭৮</p>
<p>খ.<br />
সে মাঠে এখন ইতস্ততঃ ছড়ানো থাকে স্তুপাকার<br />
মানুষ গবাদি পশু ফসলের কৃষ্ণ কঙ্কাল<br />
রঙিন ঘুড়ির ধ্বংসাবশেষ, খরগোশের পশম-<br />
শুভ্র জলের সঞ্চলণশীল সোনালী মাছেরা মরে গেছে<br />
একে একে পৃথিবীর নিয়মে,<br />
বালুকা-ছড়ানো চন্দ্রতাপে বাষ্পিত সে জল উড়ে গেছে<br />
নীলে নীলে শুণ্যে<br />
সারা মাঠ এক্ষুনি উঠবে ফুঁসে লেলিহান প্রচন্ড অগ্নুৎপাতে<br />
মহাশূণ্যে মাংসময় যৌবনে প্রথমে একবার বহুবার<br />
আমি মুখোমুখি সে মাঠের যেন যাযাবর<br />
আজন্ম উদ্বাস্তু দুজন।</p>
<p>১৯৭৬</p>
<br /><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/categories/ashimul.wordpress.com/39/" /> <img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/tags/ashimul.wordpress.com/39/" /> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gocomments/ashimul.wordpress.com/39/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/comments/ashimul.wordpress.com/39/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godelicious/ashimul.wordpress.com/39/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/delicious/ashimul.wordpress.com/39/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gofacebook/ashimul.wordpress.com/39/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/facebook/ashimul.wordpress.com/39/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gotwitter/ashimul.wordpress.com/39/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/twitter/ashimul.wordpress.com/39/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gostumble/ashimul.wordpress.com/39/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/stumble/ashimul.wordpress.com/39/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godigg/ashimul.wordpress.com/39/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/digg/ashimul.wordpress.com/39/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/goreddit/ashimul.wordpress.com/39/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/reddit/ashimul.wordpress.com/39/" /></a> <img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=ashimul.wordpress.com&amp;blog=696058&amp;post=39&amp;subd=ashimul&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://ashimul.wordpress.com/2007/12/02/%e0%a6%95%e0%a6%ac%e0%a6%bf-%e0%a6%b8%e0%a7%81%e0%a6%a8%e0%a7%80%e0%a6%b2-%e0%a6%b8%e0%a6%be%e0%a6%87%e0%a6%ab%e0%a7%81%e0%a6%b2%e0%a7%8d%e0%a6%b2%e0%a6%be%e0%a6%b9%e0%a6%b0-%e0%a6%95%e0%a6%ac/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>0</slash:comments>
	
		<media:content url="http://1.gravatar.com/avatar/1a6457f1f11fca6a6baa4cfc6abf2720?s=96&#38;d=identicon&#38;r=G" medium="image">
			<media:title type="html">Shimul</media:title>
		</media:content>
	</item>
		<item>
		<title>প্রথম আলো বিতর্ক: ভাষার আগুন, ঘি এবং যাবতীয় অন্যান্য</title>
		<link>http://ashimul.wordpress.com/2007/11/16/%e0%a6%aa%e0%a7%8d%e0%a6%b0%e0%a6%a5%e0%a6%ae-%e0%a6%86%e0%a6%b2%e0%a7%8b-%e0%a6%ac%e0%a6%bf%e0%a6%a4%e0%a6%b0%e0%a7%8d%e0%a6%95-%e0%a6%ad%e0%a6%be%e0%a6%b7%e0%a6%be%e0%a6%b0-%e0%a6%86%e0%a6%97/</link>
		<comments>http://ashimul.wordpress.com/2007/11/16/%e0%a6%aa%e0%a7%8d%e0%a6%b0%e0%a6%a5%e0%a6%ae-%e0%a6%86%e0%a6%b2%e0%a7%8b-%e0%a6%ac%e0%a6%bf%e0%a6%a4%e0%a6%b0%e0%a7%8d%e0%a6%95-%e0%a6%ad%e0%a6%be%e0%a6%b7%e0%a6%be%e0%a6%b0-%e0%a6%86%e0%a6%97/#comments</comments>
		<pubDate>Fri, 16 Nov 2007 06:42:25 +0000</pubDate>
		<dc:creator>ashimul</dc:creator>
				<category><![CDATA[Uncategorized]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://ashimul.wordpress.com/2007/11/16/%e0%a6%aa%e0%a7%8d%e0%a6%b0%e0%a6%a5%e0%a6%ae-%e0%a6%86%e0%a6%b2%e0%a7%8b-%e0%a6%ac%e0%a6%bf%e0%a6%a4%e0%a6%b0%e0%a7%8d%e0%a6%95-%e0%a6%ad%e0%a6%be%e0%a6%b7%e0%a6%be%e0%a6%b0-%e0%a6%86%e0%a6%97/</guid>
		<description><![CDATA[ম ন স্ত ত্ত্ব  টেলিভিশন নাটকে আটপৌরে ভাষার ব্যবহার মেহতাব খানম কিছুদিন আগে ‘একুশের রাতে’ অনুষ্ঠানে বেশ হালকা মেজাজের কথোপকথনের মধ্যে খুব গুরুত্বপূর্ণ অনেক বিষয় উঠে এলেও সেগুলো নিয়ে সেদিন বিশদভাবে আলোচনা হয়নি। মনে হলো, সেদিনের পর্বটিকে উপস্থাপক খুব সিরিয়াস বিষয়বস্তু দিয়ে ভারাক্রান্ত করতে চাননি। তবে ওই আলোচনার দুটি বিষয়কে আমার কাছে খুব জরুরি মনে [...]<img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=ashimul.wordpress.com&amp;blog=696058&amp;post=38&amp;subd=ashimul&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span></span></p>
<p><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><strong><span style="font-family:Tahoma;"><a href="http://www.prothom-alo.com/archive/news_details_mcat.php?dt=2007-11-06&amp;issue_id=420&amp;cat_id=3&amp;nid=NjcyNjk=&amp;mid=Mw=="><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ম ন স্ত ত্ত্ব</span></a><u><span style="color:blue;"></span></u></span></strong><strong><span style="font-family:Tahoma;"> </span></strong></span></p>
<p><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><strong><span style="font-family:Tahoma;"><a href="http://www.prothom-alo.com/archive/news_details_mcat.php?dt=2007-11-06&amp;issue_id=420&amp;cat_id=3&amp;nid=NjcyNjk=&amp;mid=Mw=="><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">টেলিভিশন নাটকে আটপৌরে ভাষার ব্যবহার</span></a></span></strong><strong><u><span style="color:blue;font-family:Tahoma;"></span></u></strong></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"> </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"></p>
<p style="line-height:15.6pt;text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><strong><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><a href="http://www.prothom-alo.com/archive/news_details_mcat.php?dt=2007-11-06&amp;issue_id=420&amp;cat_id=3&amp;nid=NjcyNjk=&amp;mid=Mw==">মেহতাব খানম </a></span></strong></p>
<p><strong><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"></span></strong><span style="font-family:Tahoma;"></span></p>
<p></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিছুদিন আগে </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">একুশের রাতে</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অনুষ্ঠানে বেশ হালকা মেজাজের কথোপকথনের মধ্যে খুব গুরুত্বপূর্ণ অনেক বিষয় উঠে এলেও সেগুলো নিয়ে সেদিন বিশদভাবে আলোচনা হয়নি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মনে হলো</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেদিনের পর্বটিকে উপস্থাপক খুব সিরিয়াস বিষয়বস্তু দিয়ে ভারাক্রান্ত করতে চাননি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তবে ওই আলোচনার দুটি বিষয়কে আমার কাছে খুব জরুরি মনে হয়েছে বলে আমি এ নিয়ে ভবিষ্যতে আবার আলোচনা করার জন্য অনুরোধ রাখব</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এগুলোর মধ্যে একটি হচ্ছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সামগ্রিকভাবে শিল্পী বা শিল্পের সামাজিক দায়ভার এবং অন্যটি হচ্ছে নাটকের ডায়ালগে আমাদের দৈনন্দিন ভাষার ব্যবহার</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">দুটি বিষয় নিয়ে অনেক বিতর্কের অবতারণা হতে পারে বা এর মধ্যেই হয়েছে বলে আমি মনে করি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এসব বিষয়ে কিছু ঐকমত্য তৈরি হলে পরবর্তী প্রজন্ন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বিশেষ করে এ দেশের শিশু-কিশোরেরা উপকৃত হবে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">উল্লিখিত প্রথম বিষয়টি অত্যন্ত ব্যাপক এবং দ্বিতীয় বিষয়টি প্রথমটির অন্তর্ভুক্ত</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমি আজ দ্বিতীয় বিষয়টির ওপর আলোকপাত করতে চাই</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অর্থা</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ৎ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"> নাট্যকার তাঁর চরিত্রগুলোর কথোপকথনে স্বতঃস্কুর্ততা ও সাবলীলতা আনার উদ্দেশ্যে আমাদের ঘরে বলা দৈনন্দিন জীবনের ভাষাটিকে ব্যবহার করবেন কি না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যে নাট্যকার বা কথাসাহিত্যিক এ ধরনের ভাষা ব্যবহার করে প্রথম এ ধারাটির অবতারণা করেছেন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাঁর সেই নাটকটির প্রতিটি বিষয়বস্তু যে অসাধারণ</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাতে কোনো সন্দেহ নেই</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এ ধারাটি যে নাটকটিতে প্রথম ব্যবহার করা হয়েছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেই নাট্যকারের রসবোধটি অনেক প্রশংসার দাবি রাখে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">একুশের রাতের সেদিনের আলোচনায় বলা হয়েছিল</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">শিল্পীর অধিকার রয়েছে তাঁর নিজের সৃষ্টিকে নিজের মতো করে পরিবেশন করার</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমার ভাবনাটি যে জায়গাটি থেকে তৈরি হচ্ছে তা হলো</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমাদের দেশের শিশুরা</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যাদের প্রমিত বাংলা ভাষা শেখার প্রয়োজন রয়েছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তারা কোনটিকে মানদন্ড হিসেবে দেখবে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আজকালকার শিশু-কিশোর</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমরা জানি</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ইলেকট্রনিক মিডিয়ার প্রতি খুব বেশি ঝুঁকে পড়েছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এই শক্তিশালী গণমাধ্যমে যদি তারা এ ধরনের বাংলা ভাষা শুনতে থাকে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাহলে তাদের ভাষার বিকাশে এটি কী প্রভাব ফেলতে পারে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তা কিন্তু আমাদের ভেবে দেখতে হবে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বাংলাদেশে অনেক আঞ্চলিক ভাষা থাকার কারণে আমরা নাটকের ডায়ালগে সেগুলো প্রায়ই শুনতে পাই এবং সে পর্যন্ত থাকাটা ঠিকই আছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেই সঙ্গে যদি শুদ্ধ বাংলার চর্চাও কমে যায়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাহলে আমরা কিছুটা চিন্তিত হয়ে পড়তেই পারি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিশোর বয়সের ছেলেমেয়েরা আজকাল বাংলা সাহিত্য খুব কমই পড়ছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">শর</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ৎ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">চন্দ্র</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বঙ্কিমচন্দ্র</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কবিগুরু রবীদ্রনাথ ঠাকুর এদের জীবনে প্রায় অনুপস্িথতই বলা যায়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এ ছাড়া হিন্দি সিনেমা</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">হিন্দি সিরিয়াল</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ইংরেজি গান ও ছবি</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">নানা রকম ডিজুস বাংলার ব্যবহার শিশু-কিশোরকে প্রমিত বাংলা থেকে সরিয়ে নিয়ে যাচ্ছে ক্রমশ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মোবাইল ফোনের পাঠানো মেসেজে ইংরেজি শব্দের নানা রকম ভুল প্রয়োগ দেখতে পাওয়া যায়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">উদাহরণস্বরূপ</span><span><font face="Times New Roman">, ‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমাকে ফোন দিয়ো</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman">, ‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ওর বিহেভ ভালো না</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman">, ‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তোমাকে রিমাইন্ড দিচ্ছি</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ইত্যাদি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এ ছাড়া ই-মেইল</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">চ্যাটিং ইত্যাদিতেও শুদ্ধ বাংলা ভাষার ব্যবহার খুব কম দেখা যাচ্ছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">নানাভাবে মনের ভাব প্রকাশ করে ভাষার ছড়াছড়ি করে চিঠি লেখার চর্চা তো বন্ধ হয়েছে প্রায় এক যুগ আগে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অনেকেই চর্চার মাধ্যমে তাদের বাংলাকে আরও শক্তিশালী করে তোলার পরিবর্তে ভুল ইংরেজিতে কথা বলাকে বেশি সম্মানজনক মনে করছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এখনকার যুগের ছোট্ট শিশুদের আর ঠাকুরমার ঝুলি থেকে গল্প পড়ে শোনানো হচ্ছে না</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যা তাদের কল্পনার জগতে ভাসিয়ে নিয়ে যাওয়ার পাশাপাশি বই পড়ার প্রতি উ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ৎ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সাহিত করে তুলতে পারত</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এ কারণেই তারা কিশোর বয়সে পা রেখে সুকুমার রায়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সত্যজি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ৎ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"> রায়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">শিবরাম চক্রবর্তী ও নীললোহিতের সঙ্গে আর আগের মতো পরিচিত হচ্ছে না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এ ছাড়া বিশেষভাবে কিশোরদের জন্য সংকলিত ম্যাগাজিনগুলো তাদের কাছে কতটা আদৃত হচ্ছে বা যথেষ্ট উন্নতমানের ম্যাগাজিন প্রকাশনার ব্যাপারে মানুষ উ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ৎ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সাহিত হচ্ছে কি না</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমরা তা বুঝতে পারছি না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমাদের দেশের কিছু লেখক কিশোরদের জন্য লিখছেন বটে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তবে এ যুগের মা-বাবারা সন্তানদের সেগুলো পড়তে কতটা অনুপ্রাণিত করতে পারছেন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সে ব্যাপারটিও খুব একটা আলোচনায় আসছে না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আগে যে পাড়াগুলোতে পাঠাগার ছিল</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেগুলো বিলুপ্ত হতে বসেছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">প্রাক-বিদ্যালয় বয়সী শিশুদের জন্য তেমন কোনো আকর্ষণীয় সাহিত্য বা বইয়ের সিরিজ আমরা এখনো পাইনি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ইলেকট্রনিক যুগের জোয়ারে ঠাকুরমার ঝুলি</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">রাজা-রানির গল্প ভেসে গেছে অনেক দুরে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেই জায়গাটি দখল করে নিয়েছে নানা রকম কম্পিউটার গেম ও কার্টুন চিত্র</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মা-বাবারা শিশুদের টেলিভিশন বা কম্পিউটারের সামনে বসিয়ে দিয়ে নিজেদের দৈনন্দিন কাজগুলো সেরে নিচ্ছেন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ছোট্টমণিদের হাতে বই তুলে দিতে হলে নিজেদেরও যেহেতু সময় দিতে হবে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেহেতু তারা অডিও-ভিজ্যুয়াল মাধ্যমকেই বেশি সুবিধাজনক মনে করছেন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এসব কারণে সঠিক উচ্চারণে শুদ্ধ বাংলা বলা বা লেখা শেখার সুযোগ থেকে বঞ্চিত হচ্ছে আমাদের খুদে নাগরিকেরা</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এ সবকিছু পর্যালোচনা করে আমার যে কথাটি বারবার মনে হয়</span><span><font face="Times New Roman">−</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমরা যেন শিল্পী</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সাহিত্যিক</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">নাট্যকারদের স্বাধীনতাকে সম্মান করতে গিয়ে শিশু-কিশোরদের সঠিক ভাষা শেখার বিষয়টি বিস্নৃত না হই</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাঁরা হয়তো বলবেন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সাহিত্য বা নাটক তো বিনোদন দেওয়ার উদ্দেশ্যে লেখা হয়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">স্কুলের শিক্ষকদের দায়িত্বের ভার তো তাঁদের নেওয়ার কথা নয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এ কথাটির উত্তরে আমি বলব</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমাদের শিক্ষাব্যবস্থায় শিশুরা যেভাবে বইয়ের ভারে ভারাক্রান্ত অবস্থায় রয়েছে এবং শিক্ষক-শিক্ষার্থীর যে অনুপাত</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেখানে ভাষা শিক্ষার বিষয়টি কতটা গুরুত্ব পাচ্ছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাতে যথেষ্ট সন্দেহ রয়েছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমি বলব</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিছু নাটকে প্রতিদিনের বলা ভাষা ব্যবহূত হয়েছে এবং সেগুলো দর্শকনন্দিত হয়েছে বলেই এটিকে একটি আদর্শ হিসেবে আমরা যেন বিবেচনা করতে শুরু না করি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">একটি নাটক অনেক কারণেই দর্শকদের মন ছুঁয়ে যায় এবং দীর্ঘদিন তা তাদের স্নৃতিতেও থাকে</span><span><font face="Times New Roman">−</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেই কথাটি আমাদের মনে রাখতেই হবে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যখন বাংলাদেশে এত চ্যানেল ছিল না</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">শুধু বিটিভি দেখেই আমরা তৃপ্ত ছিলাম</span><span><font face="Times New Roman">; </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তখনো এমন কিছু নাটক হয়েছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যেগুলো আমরা আজও ভুলতে পারিনি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেই নাটকগুলোতে তো আটপৌরে ভাষার ব্যবহার ছিল না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আজকাল টেলিভিশন চ্যানেলগুলোর জন্য অসংখ্য পূর্ণদৈর্ঘ্য ও ধারাবাহিক নাটক তৈরি হচ্ছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এগুলোর যথেষ্ট জনপ্রিয়তা আছে বলেই নাটক লেখা এবং নির্মাণের প্রতি ঝুঁকে পড়েছেন অনেকেই</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">প্রায় সব বয়সের ছেলেমেয়েরা যেহেতু অত্যন্ত উ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ৎ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সাহের সঙ্গে এগুলো দেখছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এর মাধ্যমে যদি বিনোদনের পাশাপাশি কিছু মূল্যবোধ ও সঠিক ভাষা শেখানো সম্ভব হয়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাহলে এতে বাড়তি পাওনা হবে বলেই মনে হয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এ দেশের সম্মানিত নাট্যকার আর লেখকদের প্রতি তাই আমার অনুরোধ</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাঁরা যেন বিষয়টিকে একটু গুরুত্ব দিয়ে ভাবেন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কথাশিল্পীর স্বাধীনতা ও সমাজের প্রতি দায়বদ্ধতা দুটোরই ভারসাম্য কোনোভাবে করা যায় কি না সেটি বোধ হয় বের করা সম্ভব</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যে দেশের মানুষ বাংলা ভাষার জন্য জীবন দিয়েছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সে দেশের শিশুরা শুদ্ধ উচ্চারণে বলা প্রমিত বাংলার সঙ্গে অশুদ্ধ উচ্চারণকে পার্থক্য করতে শিখুক</span><span><font face="Times New Roman">−</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেটি আমরা চাই</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">শুদ্ধ উচ্চারণের ব্যাপারে আমাদের মধ্যে সচেতনতার বেশ অভাব বা কিছুটা উদাসীনতাও যে রয়েছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেটি অনেকেই স্বীকার করবেন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">একটি মানুষ যখন শুদ্ধ উচ্চারণের সঙ্গে সুন্দর ভাষায় কথা বলে নিজেকে কোথাও উপস্থাপন করে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তখন নিঃসন্দেহে সে বেশ গ্রহণযোগ্যতা পায়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেটি তখন তার আত্মবিশ্বাসকেও কিন্তু অনেক বাড়িয়ে দেয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমরা চাই আমাদের দেশের সন্তানেরা অন্তত একটি ভাষার ধারাকে প্রমিত বাংলা হিসেবে গ্রহণ করতে শিখুক</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ভাষা নিয়ে তাদের বিভ্রান্তিগুলো দুর করার দায়িত্বটি শুধু নাট্যকার বা সাহিত্যিকদের ওপর দিলে তাঁদের প্রতি নিশ্চয়ই অন্যায় করা হবে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাই আমি পরিশেষে বলব</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এ বিষয়টি নিয়ে আরও বিশদভাবে বিতর্ক ও সংলাপ চলুক</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যাতে আমাদের শিশু-কিশোরদের মিশ্র সংস্কৃতির প্রভাবে মিশ্রভাষা ব্যবহারের প্রবণতা থেকে রক্ষা করার একটি উপায় খুঁজে পাওয়া যায়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;border:medium none;margin:0;padding:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ড. মেহতাব খানম: অধ্যাপক</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মনোবিজ্ঞান বিভাগ</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><font face="Times New Roman"><span> </span><span><span> </span></span></font><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">৬</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">নভেম্বর</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">২০০৭</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span><font face="Times New Roman">______________________________</font></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span></span></p>
<p><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><strong><span style="font-family:Tahoma;"></span></strong></span></p>
<p><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><strong><span style="font-family:Tahoma;"><a href="http://www.prothom-alo.com/archive/news_details_mcat.php?dt=2007-11-08&amp;issue_id=422&amp;cat_id=3&amp;nid=Njc2NTE=&amp;mid=Mw=="><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">প্র তি ক্রি য়া</span></a></span></strong></span></p>
<p><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><strong><span style="font-family:Tahoma;"><u><span style="color:blue;"></span></u></span></strong><strong><span style="font-family:Tahoma;"><a href="http://www.prothom-alo.com/archive/news_details_mcat.php?dt=2007-11-08&amp;issue_id=422&amp;cat_id=3&amp;nid=Njc2NTE=&amp;mid=Mw=="><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ভাষার আগুনে দু ফোঁটা ঘি</span></a></span></strong><strong><u><span style="color:blue;font-family:Tahoma;"></span></u></strong></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"> </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><a href="http://www.prothom-alo.com/archive/news_details_mcat.php?dt=2007-11-08&amp;issue_id=422&amp;cat_id=3&amp;nid=Njc2NTE=&amp;mid=Mw=="><strong>মোস্তফা সরয়ার ফারুকী</strong> </a></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"> </span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"></span></p>
<p></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"></span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বিশ্ববিদ্যালয়ের শিক্ষিকা শ্রদ্ধেয়া মেহতাব খানমকে ধন্যবাদ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">৬ নভেম্বর প্রকাশিত </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">টেলিভিশন নাটকে আটপৌরে ভাষার ব্যবহার</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">লেখাটার জন্য</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">লেখাটি চিন্তার উদ্রেককারী</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এ প্রসঙ্গে কিছু কথা বলার যথেষ্ট অনুপ্রেরণা লেখাটির মধ্যে রয়েছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তিনি যাঁদের বিরুদ্ধে আটপৌরে ভাষা ব্যবহারের অভিযোগ এনেছেন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বলতে দ্বিধা নেই</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ঘটনাচক্রে আমি তাঁদের মধ্যে অন্যতম</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ফলে অভিযোগের দায়টা আমার ওপরেও এসে পড়ে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কানামাছি নামে একটা ভিডিও ছবিতে আমি সর্বপ্রথম কথ্যভাষার প্রয়োগ শুরু করি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এরপর ব্যাপকভাবে প্রয়োগ করি চড়ুইভাতিতে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তারপর টিভি ধারাবাহিক একান্নবর্তী</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সিক্সটি নাইন এবং পূর্ণদৈর্ঘ্য চলচ্চিত্র ব্যাচেলার-এ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেই তাড়না থেকেই লেখা</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মেহতাব খানের লেখাটির দুটি দিক আছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ভাষাতাত্ত্বিক ও চলচ্চিত্রগত</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ভাষাতাত্ত্বিক দিকটা হলো</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এত প্রাণের বিনিময়ে আমরা যে ভাষা পেয়েছি সেই বাংলার ভাষায় হিন্দি</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ইংরেজি ও আঞ্চলিকতার মিশেল চলতে থাকলে সেটা উদ্বেগেরই ব্যাপার</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমিও অংশত এই উদ্বেগের সঙ্গে একমত</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এখনকার শিশু-কিশোরেরা যে হারে হ্যারি পটার</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">পকিমন ও ভিডিও গেমসের সঙ্গে সময় কাটাচ্ছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাতে বাংলা ভাষা-সংস্কৃতির ভবিষ্য</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ৎ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"> নিয়ে প্রশ্ন উঠতেই পারে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমাদের যে রূপকথা-উপকথা রয়েছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আজকের কিশোরেরা এর নাগালও পাচ্ছে না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তারা ঠানদিদির থলের চেয়ে </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ডেথ অব হ্যালোজ</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman">-</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এর কুয়া চেনে বেশি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এভাবে চলতে থাকলে আমাদের ছেলেরা জাতীয় সংগীতের চারটা লাইনও বলতে পারবে না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সাত বীরশ্রেষ্ঠর নামও জানবে না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এরা হরিপদ কাপালি</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">পলান সরকারকেও চিনবে না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মনে-মগজে থাকবে আমেরিকা-ভারত</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">হিন্দি অথবা ইংরেজি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তথাকথিত বিশ্বায়নের খপ্পরে পড়ে ছোট জাতিগুলোর পক্ষে টিকে থাকা সত্যিই কঠিন হবে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সংস্কৃতির এই যুগে টিকে থাকতে গেলে আমাদের ভাষা-কৃষ্টি-সংস্কৃতি নিয়ে মিডিয়াকে দ্বিগুণ শক্তিশালীরূপে আবির্ভুত হতে হবে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিন্তু আঞ্চলিকতা বহিরাগত কোনো ব্যাপার নয়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এটা যেকোনো ভাষারই অন্তর্গত ব্যাপার</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আঞ্চলিকতাকে ঝেঁটিয়ে বিদায় করার কিছু নেই</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আঞ্চলিকতা ভাষারই অলংকার</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সে কারণেই পশ্চিমবঙ্গের চেয়ে পূর্ববঙ্গে বাংলা ভাষা অনেক বেশি সমৃদ্ধ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">পূর্ববঙ্গের বাংলা ভাষায় রয়েছে অঢেল বৈচিত্র্য</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আঞ্চলিকতা নিয়ে হীনম্মন্যতায় ভোগার কোনো কারণ নেই</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাই বলে সংবাদ উপস্থাপন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">নিউজ রিপোর্টিং</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অনুষ্ঠান উপস্থাপনার ক্ষেত্রে আঞ্চলিকতাকে টেনে আনা চলে না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সব ভাষারই আনুষ্ঠানিক ও অনানুষ্ঠানিক প্রকাশভঙ্গি আছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">দুটোর ব্যবহার দুই ক্ষেত্রে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অনুষ্ঠান উপস্থাপক যদি আনুষ্ঠানিক ও অনানুষ্ঠানিক ভাষা মিলিয়ে উপস্থাপনা শুরু করেন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাহলে অবাক হওয়ার মতোই ব্যাপার হবে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মেহতাব খানম বোধ হয় আনুষ্ঠানিক ও অনানুষ্ঠানিক ভাষা এক করে ফেলেছেন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ভেবেছেন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সংবাদ যেমন আনুষ্ঠানিক ভাষায় উপস্থাপিত হয়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">চলচ্চিত্রেও তেমনটাই হওয়া উচিত</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">চলচ্চিত্রে বা টিভি মিডিয়ায় (যেটাকে তিনি টিভি নাটক বলেছেন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আসলে ভিডিও ছবি বা ডিজিটাল সিনেমা) ভাষার প্রয়োগ কী রকম হবে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেটা ঠিক করতে হলে আগে জানতে হবে চলচ্চিত্রের দর্শন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এক কথায়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যে চরিত্র যে ভাষায় কথা বলার কথা</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যে চরিত্রের জন্য যে পোশাক দরকার</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">চলচ্চিত্র নির্মাণ করতে হলে তাকে সে ভাষাতেই কথা বলতে দিতে হবে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেই পোশাকই পরাতে হবে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">৮০ বছরের বয়স্ক চরিত্রের জন্য যেমন আট বছর বয়সী শিশু উপযুক্ত নয়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">নারীর চরিত্রের জন্য যেমন কোনো পুরুষকে মনোনীত করার সুযোগ নেই</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তেমনি ভাষার ক্ষেত্রেও এই ডিটেইল রক্ষা করা জরুরি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমরা পোশাকে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বয়সে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">লিঙ্গের ব্যাপারে বাস্তববাদী হব</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিন্তু ভাষার ক্ষেত্রে হব না</span><span><font face="Times New Roman">−</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তা কীভাবে সম্ভব</span><span><font face="Times New Roman">?</font></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মেহতাব খানম লিখেছেন</span><span><font face="Times New Roman">, ‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বাংলাদেশে অনেক আঞ্চলিক ভাষা থাকার কারণে আমরা নাটকের ডায়লগে সেগুলো প্রায়ই শুনতে পাই এবং সে পর্যন্ত থাকাটা ঠিকই আছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেই সঙ্গে যদি শুদ্ধ বাংলার চর্চাও কমে যায়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাহলে আমরা কিছুটা চিন্তিত হয়ে পড়তেই পারি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এ অংশটুকুর মর্ম আমার কাছে স্পষ্ট নয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমার ধারণা</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তিনি বলতে চেয়েছেন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বরিশালের গল্প বরিশালের ভাষায় করা যাবে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কুষ্টিয়ারটা কুষ্টিয়ার ভাষায় কিন্তু ঢাকা শহরের গল্প হলে সেটাতে প্রমিত বাংলা ব্যবহার করতে হবে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কে আমাদের বলে দিল ঢাকার প্যান্ট-শার্ট পরা সব মানুষ অভিন্ন মান বাংলায় কথা বলে</span><span><font face="Times New Roman">? </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">দেশের বিভিন্ন জেলা থেকে মানুষ ঢাকায় এসে পারস্পরিক মিথস্ক্রিয়ার মাধ্যমে একটা নতুন ধরনের কথ্যভাষার (মেট্রোপলিটন কলোকুয়ালের) জন্ন দিচ্ছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এটার ব্যাপক বাস্তব রূপকে অস্বীকার করে একটা বানোয়াট বাস্তবতা তৈরি করলে তো হবে না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আবার এটাও ঠিক</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কেউ কেউ শুদ্ধ ভাষায় কথা বলে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমার কাজগুলোর মধ্যে এ রকম বহু চরিত্রকে খুঁজে পাওয়া যাবে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যারা শুদ্ধ বাংলায় কথা বলে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যে টিভি ধারাবাহিকটার কথা তিনি উল্লেখ করেছেন কিন্তু নাম বলেননি</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেই একান্নবর্তীতেও অনেকে প্রমিত বাংলায় কথা বলেছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমার সর্বশেষ ভিডিও ছবি ওয়েটিং রুমেও বলেছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আবার অশুদ্ধ (!) ভাষাতেও বলেছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যদিও আমি এটাকে অশুদ্ধ বলি না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বলি</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কথ্য</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আবার যারা আমার ছবিতে কথ্য ভাষায় কথা বলে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তারাও কখনো কখনো প্রমিত বাংলায়ও কথা বলে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ধরা যাক</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">নতুন কোনো মানুষের সঙ্গে পরিচিত হচ্ছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">প্রেমের প্রস্তাব দিচ্ছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তখন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অর্থা</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ৎ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"> বাস্তব জীবনে আমরা যেমনটা করি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আসলে ভাষা ব্যবহারের পুরোটাই পরিস্িথতি অনুযায়ী ঘটে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">শিশু-কিশোরেরা জগাখিচুড়ি ভাষা শিখে ফেলবে এই ভয়ে আমি আমার চরিত্রের ভাষা বদলে দেব</span><span><font face="Times New Roman">? </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ধরা যাক</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমি একজন যুদ্ধাপরাধী ব্যক্তিকে নিয়ে ছবি বানাব</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এখন যুদ্ধাপরাধীকে নিয়ে ছবি বানাতে গেলে তাঁর চরিত্রের অনেক খারাপ দিক</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ঘৃণ্য দিক নিখুঁতভাবে তুলে ধরতে হবে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কথা হচ্ছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এসব খারাপ ক্রিয়াকর্ম দেখে কোমলমতি শিশু-কিশোরেরা প্রভাবিত হয়ে খারাপ পথে ধাবিত হতে পারে</span><span><font face="Times New Roman">−</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এই আশঙ্কা থেকে আমি কি যুদ্ধাপরাধীর চরিত্রের সব কালো দিক ধুয়ে ফেলে শুধু সাদা দিকগুলো দেখাব</span><span><font face="Times New Roman">? </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এটা কি চলচ্চিত্রকারের দায়িত্বের আওতায় পড়ে</span><span><font face="Times New Roman">? </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এটা যেমন তাঁর দায়িত্বের আওতায় পড়ে না</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তেমনি তিনি চাইলেই কারও মুখে </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ভালো ভাষা</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বসিয়ে দিতে পারেন না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অর্থা</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ৎ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"> কারও ওপর সদ্গুণ আরোপ করা কিংবা </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সদ্ভাষা</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">চাপিয়ে দেওয়া চলচ্চিত্রকারের দায়িত্বের আওতায় পড়ে না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এবার ভাষা এবং ভাষার বিবর্তন বিষয়ে দুটো কথা বলতে চাই</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ভাষা কোনো স্নৃতিসৌধের বেদির মতো অটল এবং স্িথর নয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ভাষা বহতা নদীর মতো</span><span><font face="Times New Roman">−</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এই উদাহরণ আমরা মুখে যতটা আওড়াই</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মন দিয়ে ততটা বিশ্বাস করি বলে মনে হয় না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মান বাংলা পাল যুগে যে চেহারায় ছিল</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ফোর্ট উইলিয়ামের কালে সে জায়গায় ছিল না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ফোর্ট উইলিয়ামের কালে যে জায়গায় ছিল</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">রবীন্দ্রনাথের কালে সে চেহারায় ছিল না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">রবীন্দ্রনাথের সময় যে জায়গায় ছিল</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আখতারুজ্জামান ইলিয়াসের কালে আর সেখানে নেই</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এই যে বিবর্তনটা হয়েছে এবং এখনো হচ্ছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এর বড় অনুঘটক হচ্ছে মানুষের মুখের ভাষা</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কথ্য ভাষা</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এটা এমন নয় যে এটা সব সময়ই কিংবা পুরোটাই গবেষকের টেবিলে বিবর্তিত হয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মানুষের মুখে মুখে বিবর্তিত হতে হতে অভিধান নতুন নতুন শব্দ পায়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ফলে কোনো একটা মান ভাষা আঁকড়ে ধরে </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ভাষা-শাসন</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">করা যায় না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অভিন্ন মান ভাষা অবশ্যই থাকবে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তবে তা স্িথর কিছু নয়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বিবর্তিত হবে এবং তা বহুলাংশে হবে রাস্তার বা মানুষের মুখে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">গবেষকের টেবিলে নয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">শেষ করতে চাই একটা শোনা কথা দিয়ে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">রবীন্দ্রনাথের কালে বিশুদ্ধবাদীরা রবীন্দ্রনাথকে প্রায়ই গালমন্দ করতেন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাঁর বিরুদ্ধে অভিযোগ ছিল বাংলা ভাষার বারোটা বাজিয়ে দেওয়ার</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">একবার নাকি বিদ্যালয়ের পরীক্ষায় রবীন্দ্রনাথের কোনো একটা গল্পের একটা অনুচ্ছেদ হুবহু তুলে দিয়ে ছাত্রদের বলা হয়েছিল</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">লেখার ভুলগুলো সংশোধন করতে! সে প্রশ্ন রচনাকারী আজ কোথায়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বিদ্যালয় কোথায়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">পরীক্ষা কোথায়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">পরীক্ষার্থীই-বা কোথায়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আর রবীন্দ্রনাথ কোথায়!</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;border:medium none;margin:0;padding:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মোস্তফা সরয়ার ফারুকী: চলচ্চিত্র নির্মাতা</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span><span><font face="Times New Roman">   </font></span></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">৮</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">নভেম্বর</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">২০০৭</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span><font face="Times New Roman">________________________</font></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span></span></p>
<p><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><span style="font-family:Tahoma;"><span style="font-family:Tahoma;"></span></span></span></p>
<p><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><span style="font-family:Tahoma;"><span style="font-family:Tahoma;"><a href="http://www.prothom-alo.com/archive/news_details_mcat.php?dt=2007-11-11&amp;issue_id=425&amp;cat_id=3&amp;nid=NjgxMjM=&amp;mid=Mw=="><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><strong>প্র তি ক্রি য়া</strong></span></a></span></span></span></p>
<p><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><span style="font-family:Tahoma;"><span style="font-family:Tahoma;"><u><span style="color:blue;"></span></u></span><span style="font-family:Tahoma;"><a href="http://www.prothom-alo.com/archive/news_details_mcat.php?dt=2007-11-11&amp;issue_id=425&amp;cat_id=3&amp;nid=NjgxMjM=&amp;mid=Mw=="><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><strong>আটপৌরে ভাষার যথেচ্ছ ব্যবহার</strong></span></a></span></span></span></p>
<p><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><span style="font-family:Tahoma;"><span><strong><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><a href="http://www.prothom-alo.com/archive/news_details_mcat.php?dt=2007-11-11&amp;issue_id=425&amp;cat_id=3&amp;nid=NjgxMjM=&amp;mid=Mw==">সৌমিত্র শেখর</a></span></strong><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"> </span><span style="font-family:Tahoma;"></span></span></span></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><span style="font-family:Tahoma;"><span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আটপৌরে বাংলা ভাষার যথেচ্ছ ব্যবহারে সাহিত্য-সংস্কৃতির নানা ক্ষেত্র যখন কণ্টকাকীর্ণ তখন শুধু ভাষাবিষয়ক চিন্তকগণই নন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">নানা পেশার সমাজমনস্ক চিন্তাশীল ব্যক্তিও উদ্বিগ্ন না হয়ে পারেন না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">৬ নভেম্বর প্রথম আলোয় প্রকাশিত মনোবিজ্ঞানী মেহতাব খানমের </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">টেলিভিশন নাটকে আটপৌরে ভাষার ব্যবহার</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">শিরোনামে লেখায় এ ধরনের উদ্বেগ প্রকাশিত হয়েছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span></span></p>
<p></span></span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ড. মেহতাব খানমকে ধন্যবাদ এ কারণে যে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তিনি আটপৌরে ভাষার যথেচ্ছ ব্যবহারের মনস্তাত্ত্বিক দিকটি অত্যন্ত সুন্দরভাবে তুলে ধরে লিখেছেন: </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">একটি মানুষ যখন শুদ্ধ উচ্চারণের সঙ্গে সুন্দর ভাষায় কথা বলে নিজেকে কোথাও উপস্থাপন করে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তখন নিঃসন্দেহে সে বেশ গ্রহণযোগ্যতা পায়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেটি তখন তার আত্মবিশ্বাসকেও কিন্তু অনেক বাড়িয়ে দেয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমরা এতদিন সাহিত্য-সংস্কৃতির নানা ক্ষেত্র ও প্রচার মাধ্যমে আটপৌরে বাংলা ভাষার যথেচ্ছ ব্যবহার না করার জন্য বলে এসেছি ভাষার ভিত্তি</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বিকাশ ও জাতীয় দৃঢ়তার কথা চিন্তা করে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এখন বোঝা গেল</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এ শুধু ভাষার ভিত্তি</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বিকাশ ও জাতীয় দৃঢ়তার প্রশ্ন বা ক্ষেত্রেই সীমাবদ্ধ নয়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এটা মানুষের ব্যক্তিত্ব বিকাশ ও আত্মবিশ্বাসের সঙ্গেও যুক্ত</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ইদানীং কিছু গল্প-উপন্যাস</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">টেলিভিশন নাটক ও টেলিভিশন বিজ্ঞাপনে ব্যাপকভাবে আটপৌরে বাংলা ভাষার ব্যবহার করা হচ্ছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">টেলিভিশন নাটক ও টেলিভিশন বিজ্ঞাপনে এর ব্যবহার এতটাই বৃদ্ধি পেয়েছে যে এ প্রসঙ্গে আজ চারদিক থেকে সরব না হলে উপায় নেই</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">উদ্বেগের ব্যাপার হলো</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কর্পোরেট পুঁজি এবং বিদেশি লগ্নিকারী কথিত বড় কিছু প্রতিষ্ঠান টেলিভিশনের এসব নাটক ও বিজ্ঞাপনের অর্থ জোগানদাতা বা স্পন্সর</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এসব অর্থ জোগান বা বিনিয়োগের উদ্দেশ্য সুদুরপ্রসারী</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিন্তু সমস্যা হচ্ছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এদের সঙ্গে যুক্ত হয়ে পড়েছেন আমাদের দেশের কিছু মেধাবী মানুষ</span><span><font face="Times New Roman">; </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যারা চম</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ৎ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কার গল্প বানাতে পারেন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বিজ্ঞাপন তৈরি করতে পারেন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বলতে পারেন আরও ভালো</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাঁদের কেউ বলছেন</span><span><font face="Times New Roman">, ‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমরা অভিনয় থেকে অভিনয়টা দুর করতে চাই</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এ নতুন কোনো কথা নয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">থার্ড থিয়েটার</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman">-</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এর জন্নই হয়েছিল </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">জীবন থেকে উঠে আসে নাটক</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman">-</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এর ধারণা নিয়ে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">নাটকের বিষয়বস্তু নির্বাচন এবং অভিনয়ে কোনো কৃত্রিমতাকে প্রশ্রয় দিতেন না এর উদ্যোক্তারা</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাই বলে ভাষা ব্যবহারে তাঁরা আটপৌরে ছিলেন না</span><span><font face="Times New Roman">; </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ঘরে ব্যবহারের শব্দ বা বাক্যরাজির সমাহারে তাঁদের সৃষ্টিকে সীমিত ও কণ্টকিত করেননি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ওর মেসেজটা পাইয়াই আমারে ফাটাফাটি কইরা একটা ফোন মারবি</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ঠিক আছে</span><span><font face="Times New Roman">?’ </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বা </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সকালে হ্যাব্বি নাশতা সাটাইছি</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">দুপুরে ক্ষুধাই লাগতাছে না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এ জাতীয় ভাষায় নাটকের সংলাপ রচনা বা বিজ্ঞাপনে বাক্য ব্যবহার ইদানীং টেলিভিশনের পর্দায় বড় কোম্পানিগুলোর স্পন্সর বা অর্থায়নে যদি হতেই থাকে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তবে বুঝতে হবে বাংলা ভাষার </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মান</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তো থাকবেই না</span><span><font face="Times New Roman">, ‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">জান</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">নিয়েও টানাটানি শুরু হবে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অনেকে অবশ্য এর সঙ্গে দেশপ্রেমকে অতিমাত্রায় জড়িয়ে দেন এবং বলেন এ রকম: </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">প্রমিত বাংলা বলে কিছু নেই</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">প্রমিত বাংলা বলে যা চলছে তা আসলে কলকাতার ভাষা</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমরা স্বাধীন দেশের কথ্য ভাষায় এসব সাহিত্য লিখি বা বিজ্ঞাপন বানাই</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এ ধরনের কথা যাঁরা বলেন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাঁরা মনে মনে এক ধরনের প্রতিক্রিয়াকেই লালন করেন এবং তা সব অর্থেই সংকীর্ণ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">প্রমিত বাংলা বলে যা চলছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তা কলকাতার ভাষা নয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কলকাতার যে ভাষারূপ তা সাবেক রাজধানী শহরের এক জাতীয় সংমিশ্রিত বাংলা</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সাধুরীতির পরিবর্তে লিখিত গদ্যে চলিত রীতির ব্যবহার প্রচলনের সময়ই অর্থা</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ৎ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"> প্রায় শতবর্ষ আগে ভাষাচিন্তক ও সংস্কৃতিবোদ্ধারা অবিভক্ত বঙ্গের নানা অঞ্চলের ভাষা পর্যালোচনা করে সিদ্ধান্ত নিয়েছিলেন যে নদীয়া-শান্তিপুরের ভাষা হবে এর আদর্শ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এরই ব্যবহারিক রূপ আজকের প্রমিত বাংলা</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এই প্রমিত বাংলা বাংলাদেশেরও ভাষারূপ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কেননা</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">নদীয়া-শান্তিপুর অঞ্চলের কুষ্টিয়া</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মেহেরপুর</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">চুয়াডাঙা আজকের বাংলাদেশের তিনটি জেলা</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কলকাতা বা পশ্চিমবঙ্গে</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">র বলে এই প্রমিত রূপকে অবজ্ঞা বা অবহেলা করার কোনো সুযোগ নেই</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ড. মেহতাবও লিখেছেন: </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যে দেশের মানুষ বাংলা ভাষার জন্য জীবন দিয়েছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সে দেশের শিশুরা শুদ্ধ উচ্চারণে বলা প্রমিত বাংলার সঙ্গে অশুদ্ধ উচ্চারণকে পার্থক্য করতে শিখুক</span><span><font face="Times New Roman">−</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেটি আমরা চাই</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এ রকম শুদ্ধ প্রত্যাশাই আজ জরুরি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">উনিশ শতকে শহর কলকাতায় যে </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বাবু-কালচার</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তৈরি হয়েছিল এবং এর প্রভাব পড়েছিল বাংলা ভাষাতে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">একবিংশ শতাব্দীর শুরুতে তেমনি শহর ঢাকাকে কেন্দ্র করে গুলশান-বারিধারার মতো স্থানে বাস করা অঢেল বিত্ত-বৈভবসম্পন্ন মানুষের ছেলেমেয়েরা এক ধরনের </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সাহেবি-কালচার</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তৈরি করেছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাদের ব্যবহূত আটপৌরে এবং মিশ্রভাষার প্রভাব এসে পড়ছে আমাদের ভাষায়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এ ভাষার যথেচ্ছ ব্যবহারই দেশপ্রেম প্রদর্শনের পথ</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এ কথা সত্য নয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিছু গল্প-উপন্যাসেও এ ধরনের ভাষা ব্যবহার হচ্ছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">উদাহরণ হিসেবে এ জাতীয় ভাষার সীমিত ব্যবহার গ্রহণযোগ্য হলেও এর যথেচ্ছ ব্যবহার জাতীয় সম্প্রচার মাধ্যমে কাম্য নয়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অন্যান্য মাধ্যমেও অনুচিত</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">শিল্পীর </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অধিকার</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বলে এই যথেচ্ছাচারে যাঁরা নিমজ্জিত হতে চান</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাঁরা কি জানেন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">শিল্পীর শুধু </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অধিকার</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">নয়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাঁর </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">দায়িত্ব</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ও আছে!</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;border:medium none;margin:0;padding:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ড. সৌমিত্র শেখর: সহযোগী অধ্যাপক</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বাংলা বিভাগ</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">১১ নভেম্বর</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">২০০৭</span></p>
<p style="text-align:justify;border:medium none;margin:0;padding:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">_________________</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span></span></p>
<p><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><strong><span style="font-family:Tahoma;"><a href="http://www.prothom-alo.com/archive/news_details_mcat.php?dt=2007-11-12&amp;issue_id=426&amp;cat_id=4&amp;nid=NjgyOTU=&amp;mid=NA=="><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">প্র তি ক্রি য়া</span></a></span></strong></span></p>
<p><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><strong><span style="font-family:Tahoma;"><u><span style="color:blue;"></span></u></span></strong><strong><span style="font-family:Tahoma;"><a href="http://www.prothom-alo.com/archive/news_details_mcat.php?dt=2007-11-12&amp;issue_id=426&amp;cat_id=4&amp;nid=NjgyOTU=&amp;mid=NA=="><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আটপৌরে ভাষায় ঘৃতাহুতি</span></a></span></strong><strong><u><span style="color:blue;font-family:Tahoma;"></span></u></strong><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"> </span></span></p>
<p><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><a href="http://www.prothom-alo.com/archive/news_details_mcat.php?dt=2007-11-12&amp;issue_id=426&amp;cat_id=4&amp;nid=NjgyOTU=&amp;mid=NA=="><strong>উম্মে মুসলিমা</strong> </a></span><span style="font-family:Tahoma;"></span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"></span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">গত ৬ নভেম্বর প্রথম আলোয় মেহতাব খানমের আটপৌরে ভাষার ওপর লেখাটা পড়েছি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">চলচ্চিত্র</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">রেডিও</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">টিভি</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বিজ্ঞাপন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ইন্টারনেট</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মুঠোফোন ইত্যাদিতে ইদানীং যে ভাষায় কথাবার্তা বলা শুরু হয়েছে তাতে একশ্রেণীর উদ্ভাবক ভাবছেন</span><span><font face="Times New Roman">−</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এটাই আমাদের বাংলাদেশিদের মিডিয়া-সাহিত্যের ভাষা হওয়া উচিত</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাহলে বোধ হয় পশ্চিমবঙ্গীয় বাংলা থেকে আমাদেরটা আলাদা করা যাবে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমাদের দেশের খুবই প্রতিভাবান কয়েকজন তরুণ কবি ও চলচ্চিত্র-নির্মাতা এ ভাষার উদীয়মান প্রতিভু বা পথিকৃ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ৎ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ও বলা চলে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আট-নয় বছর আগে ইন্টারনেটে ই-ম্যাগাজিন চালু করে এসব কবি-সাহিতিকের কাব্যচর্চার পাশাপাশি চিঠিপত্রের ভাষাতেও আটপৌরে ভাষার প্রাদুর্ভাব ঘটে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাঁদের কেউ প্রতিষ্ঠিত দৈনিকে কবিতা লেখেন </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বিল্লাল হালিম খাইতাছে</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">শিরোনামে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কেউ চিঠি লেখেন </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">প্রিয় অমুক</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কী করতাছস আইজকাল</span><span><font face="Times New Roman">? </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">লেখা কি ছাইড়া দিলি</span><span><font face="Times New Roman">? </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তয় যোগাযোগডা চালাইয়া যাছ</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">একটা নতুন ধারার ভাষা প্রবর্তনের জন্য এসব ভাষার ব্যবহার তাঁরা মনে হয় সচেতনভাবেই আরোপের চেষ্টা করছেন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাঁরা হয়তো বলতে পারেন বিদ্যাসাগরীয়-বঙ্কিমী রীতি কি আমরা এখনো অনুসরণ করি</span><span><font face="Times New Roman">? </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">রবীন্দ্রনাথ-শর</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ৎ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">চন্দ্র পর্যন্ত তাঁদের প্রথম দিককার গল্প-উপন্যাসে পাত্র-পাত্রীর মুখের সংলাপে </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">উহার কান মলিয়া দাও</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ধরনের সাধু ভাষা ব্যবহার করেছেন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">পরে গল্প-উপন্যাসের ভাষা সাধু রীতির হলেও যুগের প্রয়োজনে সংলাপের ভাষা চলিত রীতিতে পর্যবসিত করতে পেরেছিলেন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যা বিদ্যাসাগরের কাছে অভাবনীয় ছিল</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তো এত যুগ পর আমরা যেভাবে কথা বলি</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেভাবেই যদি শিল্প-সাহিত্যে ভাষার ব্যবহার করা যায়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাহলে ক্ষতি কী</span><span><font face="Times New Roman">−</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ভাবছেন তরুণ বৈপ্লবিকেরা</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তরুণ চলচ্চিত্রকারেরা চলচ্চিত্রে এ ধরনের ভাষার ব্যবহার শুরু করে দিয়েছেন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাঁরা বলতে চান অভিনয় আর যাত্রাপালার মতো হবে না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অভিনয় হবে স্বাভাবিক জীবনাচরণের মতো</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমরা পরিবার-পরিজন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বন্ধুবান্ধবের সঙ্গে যেভাবে কথা বলি</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">নাটকের ভাষাও হবে সে রকমই</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাহলে তা দর্শকদের গ্রহণযোগ্যতা বেশি পাবে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কেউ কেউ ঢাকাশ্রয়ী একধরনের ভাষা আনছেন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অন্যদিকে কেউ কেউ আনছেন কুষ্টিয়া-যশোরের ভাষা</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এখন যদি এক পক্ষ দাবি করে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মিডিয়ার ভাষা হবে বৃহত্তর খুলনা-রাজশাহী অঞ্চলের</span><span><font face="Times New Roman">−</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অন্য দল বলে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">না</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ঢাকা অঞ্চলের</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাহলে কোন ভাষাকে মিডিয়া-প্রযোজ্য ভাষা হিসেবে গ্রহণ করা যাবে</span><span><font face="Times New Roman">? ‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কানতাছস ক্যা</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman">, ‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কই যাইতাছ</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বা </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ক্যামনে বুঝুম</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman">−</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এসব ভাষা যেমন কেবল ঢাকা ও এর আশপাশের অঞ্চলকে প্রতিনিধিত্ব করে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তেমনি </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কনে যাচ্ছ</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman">, ‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিরাম কইরি বুইজব</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ইত্যাদি ভাষাও মিডিয়া</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বিশেষ করে চলচ্চিত্রের একমাত্র গ্রহণযোগ্য ভাষা হতে পারে না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সিনেমা-নাটকে রাজশাহী-খুলনা অঞ্চলের ভাষা শুনে যেমন ঢাকা মহানগরীতে বসবাসরত ওইসব অঞ্চল থেকে আসা মানুষেরা মজা পান</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তেমনি </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অহনই যাওন লাগব</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">শুনে পূর্বাঞ্চলের মানুষেরা উ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ৎ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ফুল্ল হয়ে ওঠেন</span><span><font face="Times New Roman">; </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিন্তু পদ্মার ওপারের মানুষেরা তেমনধারা একাত্ম অনুভব করেন না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বিশেষ অঞ্চলের আঞ্চলিক ভাষা সে অঞ্চলের জনজীবনকে তুলে ধরার জন্য চলচ্চিত্রে আসতেই পারে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিন্তু যা সর্বজনীন বলে গ্রাহ্য হবে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেখানে একটি সর্বজনগ্রাহ্য প্রমিত ভাষা আবশ্যক</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমাদের বাংলা ভাষার চলিত রীতি এই প্রমিত ভাষাকে তুলে ধরে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যাঁরা উদ্ভট আটপৌরে ভাষাকে প্রমোট করতে চাচ্ছেন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাঁরা হয়তো যুক্তি দেখাবেন ভাষা তো প্রবহমান নদীর মতো</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ভাষার গতিও থেমে থাকে না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মিশ্রণে-সংমিশ্রণে ভাষা তার নব নব রূপ ধরে এগোতে থাকে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বিষয়টা ভিন্ন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এক ভাষায় অন্য সংস্কৃতির আগমনে ভাষার ভান্ডার সমৃদ্ধ হতে পারে</span><span><font face="Times New Roman">; </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিন্তু ব্যাকরণশুদ্ধ ভাষারীতির পরিবর্তন হয় না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অনেকে বলতে পারেন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কথ্যভাষাও কালের বিবর্তনে পরিবর্তিত হয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মানুষ বিজ্ঞানের দ্রুততম যুগে পথ চলতে শুরু করেছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">দ্রুততা যেমন জীবনযাপনে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তেমনি কথাবার্তায়ও চলে আসবে</span><span><font face="Times New Roman">−</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এ তো স্বাভাবিক</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যেমন ইদানীং ইংরেজিতে </span><span><font face="Times New Roman">want to-</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কে </span><span><font face="Times New Roman">wanna, going to-</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কে </span><span><font face="Times New Roman">gonna </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">উচ্চারণ করা হচ্ছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তেমনি দ্রততার জন্য </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমি এসেছি</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">না বলে </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমি এসছি</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">হতেই পারে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিন্তু তা যদি কেবল ঢাকাকেন্দ্রিক হয়ে </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমি আইছি</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">হয়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তবে তা সমগ্র দেশকে প্রতিনিধিত্ব করে না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কয়েক দিন আগে টিভিতে ওই তথাকথিত আটপৌরে ভাষার একজন সম্মানিত সমর্থক সাময়িকী নামের একটা শিল্প-সাহিত্যালোচনার অনুষ্ঠানে কথা বলছিলেন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">দারুণ স্নার্ট ও আকর্ষণীয় চেহারার ভদ্রলোক</span><span><font face="Times New Roman">−</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মনে হচ্ছিল তাঁর কথার মধ্যে জোর করে তথাকথিত ঢাকাইয়া ভাষা আরোপের চেষ্টা করছিলেন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যেমন </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ওটা আমরা করেছি</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কে বলছিলেন </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ওটা আমরা করছি</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অনেক সময় এসব উচ্চারণ ব্যাকরণের </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কাল</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কে বিভ্রান্ত করে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যদি কোনো তথ্য-প্রমাণের জন্য তিনি কোথাও হাজিরা দেন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এ ধরনের উচ্চারণ তাঁকে বিপাকে ফেলতে পারে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অধ্যাপক মেহতাব খানম তাঁর যে আশঙ্কা ব্যক্ত করেছেন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তার সঙ্গে আমি একমত</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মোস্তফা সরয়ার ফারুকীর চলচ্চিত্র-নাটক-বিজ্ঞাপনগুলো খুবই উপভোগ্য</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এতে সন্দেহ নেই</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাঁর মতো জনপ্রিয় চলচ্চিত্র-নির্মাতাদের বাংলা ভাষা বিষয়ে দায়িত্বও কিন্তু কম নয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমাদের ভয়টা কোথায়</span><span><font face="Times New Roman">? ‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ভাষার আগুনে দু ফোঁটা ঘি</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">শিরোনামের প্রতিক্রিয়ায় (প্রথম আলো</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">৮.১১.২০০৭) ফারুকীর মতামত উল্লেখ করে বলতে হয় পূর্ববাংলার বাংলা ভাষার অঢেল বৈচিত্র্যকে বাঁচিয়ে রাখার জন্যই মনে রাখতে হবে যে নাটকের টিপিক্যাল ভাষা কিশোর বা তরুণদের গ্রাস করে যেন ওই ভাষাকেই প্রমিত করে না তোলার প্রয়াস পায়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কেননা আঞ্চলিক ভাষার বৈচিত্র্য রক্ষা করার অধিকার আমাদের সবারই</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">একটা মিথ্যাও দীর্ঘদিন ধরে সত্য বলে প্রচারিত হতে থাকলে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তা সত্যে পরিণত হতে পারে বলে অনেকে আশঙ্কা করেন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমি কুষ্টিয়া অঞ্চল থেকে আসা ঢাকার অধিবাসী</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমার অঞ্চলের ভাষা নিয়ে আমার কিঞ্চি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ৎ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"> গর্বও আছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিন্তু ঢাকায় জন্নানো বা বড় হওয়া আমার ছেলেকে যদি জিজ্ঞেস করি</span><span><font face="Times New Roman">−‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিরে আজ টিভি দেখবি না</span><span><font face="Times New Roman">?’ </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সে বলে</span><span><font face="Times New Roman">, ‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আবার জিগায়</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman">!</font></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">উম্মে মুসলিমা: প্রথম আলোর পাঠক</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;border:medium none;margin:0;padding:0;" class="MsoNormal"><span><a href="mailto:lima_umme@yahoo.com"><font face="Times New Roman">lima_umme@yahoo.com</font></a></span><span><span><font face="Times New Roman">   </font></span></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">১২ নভেম্বর ২০০৭</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span><font face="Times New Roman">__________________________</font></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"></span></p>
<p><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><strong><span style="font-family:Tahoma;"><a href="http://www.prothom-alo.com/archive/news_details_mcat.php?dt=2007-11-13&amp;issue_id=427&amp;cat_id=4&amp;nid=Njg0NTE=&amp;mid=NA=="><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">প্র তি ক্রি য়া</span></a></span></strong></span></p>
<p><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><strong><span style="font-family:Tahoma;"><u><span style="color:blue;"></span></u></span></strong><strong><span style="font-family:Tahoma;"><a href="http://www.prothom-alo.com/archive/news_details_mcat.php?dt=2007-11-13&amp;issue_id=427&amp;cat_id=4&amp;nid=Njg0NTE=&amp;mid=NA=="><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ভাষার আগুনে ঘি এবং বাংলার ভবিষ্য</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ৎ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"> </span></a></span></strong><strong><u><span style="color:blue;font-family:Tahoma;"></span></u></strong><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"> </span></span></p>
<p><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><a href="http://www.prothom-alo.com/archive/news_details_mcat.php?dt=2007-11-13&amp;issue_id=427&amp;cat_id=4&amp;nid=Njg0NTE=&amp;mid=NA=="><strong>সৌরভ সিকদার</strong> </a></span><span style="font-family:Tahoma;"></span></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"></span><span></span></p>
<p></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">প্রথম আলোর ৬ নভেম্বর সংখ্যায় অধ্যাপক মেহতাব খানম নাটকের ভাষা নিয়ে তাঁর উদ্বেগ প্রকাশ করেছেন আর ৮ নভেম্বর মোস্তফা সরয়ার ফারুকী সে ভাষার </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আগুনে দু ফোঁটা ঘি</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ঢালার চেষ্টা করেছেন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ভাষাবিজ্ঞানের ছাত্র হিসেবে আমার কিছু বলার আছে বা বলা উচিত বোধ থেকেই এ লেখা</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বিতর্কটা অনেকদিন থেকেই চলছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বিশেষ করে একান্নবর্তী ধারাবাহিক এবং ব্যাচেলর মুক্তি পাওয়ার পর</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">পক্ষে-বিপক্ষে অনেক যুক্তি দেওয়া হয়েছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">প্রথম আলো এবং এইচএসবিসির উদ্যোগে যে </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ভাষা প্রতিযোগ</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">হয় প্রতিবছর</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেখানে শিক্ষার্থীরা প্রায়ই যে অভিযোগ উপস্থাপন করে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তা হচ্ছে শহুরে কথ্য ভাষা বাংলা নাটকে প্রয়োগ করা উচিত কি না</span><span><font face="Times New Roman">? </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এখানে দুটি বিষয় রয়েছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">একটি শিল্পের দায়বোধ</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অন্যটি ভাষাপ্রেম বা ভাষার পরিবর্তন বিষয়ে উদ্বেগ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মেহতাব খানম দ্বিতীয়টি নিয়ে লিখেছেন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ফারুকী প্রথমটি নিয়ে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমি দুটি বিষয়কে ধরে একটু অন্য বিষয়ে যেতে চাই</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">উনিশ শতকে বাংলা নাটকে (প্রহসনে) মধুসুদন দত্ত যখন মুখের ভাষা প্রয়োগ (মূলত আঞ্চলিক বাংলা) করেন তাঁর বুড়ো শালিখের ঘাড়ে রোঁ এবং একেই কি বলে সভ্যতায়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তখন সমালোচকেরা নিন্দার কাঁটা দিয়ে কম খোঁচাননি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিন্তু পরে শিল্পবোদ্ধারা এর স্বীকৃতি দেন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এমনকি আজও মধুসুদনের সে কাজকে পথিকৃতের মর্যাদা দেওয়া হয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">একই প্রসঙ্গে দীনবন্ধু মিত্রের নীলদর্পণ নাটকের কথাও উল্লেখ করা যায়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সে হিসেবে আমাদের টিভি নাটকে যে নাগরিক বাংলা বা শহুরে কথ্য ভাষার প্রয়োগ হচ্ছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তা কিন্তু এসব নাটকের লেখক বা নির্মাতাদের তৈরি কোনো কৃত্রিম ভাষা নয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আইছি</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">খাইছি জাতীয় ক্রিয়াপদ বহুল ব্যবহূত</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">নাট্যকার বা নির্মাতারা চরিত্রগুলোকে বাস্তবানুগ করার লক্ষ্যেই তাদের মুখে এ ধরনের সংলাপের ব্যবহার দেখাচ্ছেন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আবার এই একই চরিত্র যখন চাকরির সাক্ষা</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ৎ</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কার দিতে যায়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তখন প্রমিত বাংলায় কথা বলে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">শিল্প এবং ভাষার বিচারের দিক থেকে এটাকে অস্বাভাবিক বলে মনে করি না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমরা ভাষার জন্য অনেক ত্যাগ স্বীকার করেছি</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমাদের শিশুরা প্রমিত বাংলা আয়ত্ত করুক তা আমরা সবাই চাই</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তা ছাড়া প্রমিত বাংলা আত্মবিশ্বাসেরও জন্ন দেয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিন্তু আকাশসংস্কতি</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তথ্যপ্রযুক্তি আর বিশ্বায়নের এই সময়ে তরুণ প্রজন্েনর বদলাবেই</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আগের প্রজন্েনর মতো থাকবে না</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাই তাদের ভাষাও বদলে যাবে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ব্যক্তি মানুষ ভাষাকে বদলাতে পারে না</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ভাষা বদলে যায় সমাজের দ্বারা</span><span><font face="Times New Roman">; </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">একদিনে নয় অনেক দিনে</span><span><font face="Times New Roman">; </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ব্যবহারে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অভ্যাসে ধীরে ধীরে বদলায়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আজ থেকে দেড়শ বছর আগে মুখের ভাষায় লেখা হতো না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মুখে ছিল চলিত আর সাহিত্যের ভাষা ছিল সাধু</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এই সাধু ছেড়ে মুখের ভাষায় সাহিত্য রচনার জন্য প্যারিচাঁদ মিত্র এবং কালীপ্রসন্ন সিংহ কম গালমন্দ শোনেননি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">পরে সবুজপত্র (১৯১৪) খ্যাত প্রমথ চৌধুরী মুখের ভাষাকে সাহিত্যের ভাষা হিসেবে প্রতিষ্ঠা করতে আন্দোলনে নেমেছিলেন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">রবীন্দ্রনাথ পর্যন্ত সাধু ভাষা ছেড়ে চলিত ভাষায় লিখেছিলেনশেষের কবিতা এবং তাঁর উপন্যাসের মধ্যে এটি অধিক পঠিত ও জনপ্রিয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">প্রমথ চৌধুরী ভাষাকে মানুষের মুখ থেকে কলমে নিতে চেয়েছিলেন (উল্টোটা করতে গেলে মুখে কালি লাগে) বিশ শতকে এসে ধীরে ধীরে সাধু ছেড়ে চলিত হয়ে ওঠে সাহিত্যের ভাষা আর এ কালে এই একুশ শতকে সাধু ভাষার স্থান হয়েছে লাইব্রেরি কিংবা জাদুঘর</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এভাবেই ভাষার বদল ঘটে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">একুশ শতক শেষে পৃথিবীতে কয়টি ভাষা টিকে থাকবে এই জরুরি প্রশ্নের উত্তর সন্ধান করে ভাষাবিজ্ঞানীরা তিনটি ভাষার বিষয়ে নিশ্চিত হয়েছেন</span><span><font face="Times New Roman">−</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এগুলো হচ্ছে চীনা</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ইংরেজি ও হিন্দি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">হয়তো আরও কিছু ভাষা টিকবে এবং সে তালিকায় বাংলা থাকবে কি না সে অপেক্ষার বিষয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিন্তু এ কালে যে বাঙালির সন্তান বাংলা ভাষার লোকসাহিত্য</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">রূপকথা পাঠ ছেড়ে দিয়ে পশ্চিমা হ্যারি পটারের স্বপ্নে বিমোহিত হচ্ছে মেহতাব খান ও মোস্তফা সরয়ার ফারুকীর এ আশঙ্কার সঙ্গে যেমন আমি একমত</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তেমনি আমাদের প্রিয় বর্ণমালা অ-আ-ক-খ ছেড়ে রোমান হরফে (ইংরেজি নয়) ডিজুসীয় বাংলার প্রচলন বাড়ছে এবং কোনো কোনো বিজ্ঞাপন আমাদের এ সর্বনাশের পথে নিয়ে যাচ্ছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এ বিষয়ে কি আমাদের কিছুই করণীয় নেই</span><span><font face="Times New Roman">? </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">গণমাধ্যম বা সংবাদপত্রের একটা সামাজিক দায় ও ভাষাপ্রেম থাকা উচিত</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যা দিয়ে সে রোমান হরফে বাংলা লেখা ছাপা যাবে না ঘোষণা দিতে পারে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এ কথা নিঃসন্দেহে বলা যায়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ভাষা তার স্বাভাবিক নিয়ম ও গতিতে চলে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">পরিবর্তিত হয়</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বহতা নদীর মতো এগিয়ে চলে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কখনো গ্রহণ করে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কখনো বর্জন করে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ভাষিক সমাজে বসবাসরত মানুষ নিজের অজান্তেই পাল্টে ফেলে ভাষা (কখনো কখনো রাষ্ট্রের উদ্যোগে সচেতনভাবেও ভাষায় পরিবর্তন আনা হয়</span><span><font face="Times New Roman">−</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বাহাছা মালয়েশিয়া যার উদাহরণ)</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ভবিষ্যতে আমাদের নাগরিক সমাজ যদি প্রমিত বাংলা ছেড়ে </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আইছি</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> (</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আসিয়াছি</span><span><font face="Times New Roman">&gt;</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এসেছি</span><span><font face="Times New Roman">&gt;</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আইছি) </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">গেছি</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">জাতীয় ভাষা প্রয়োগ শুরু করে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাতে অবাক হওয়ার কিছু থাকবে না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ভাষা মূলত বেঁচে থাকে মানুষের মুখে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মুখের ভাষাকে নিয়ম বেঁধে ঠেকানো যায় না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাহলে প্রাকৃত নয় মৃত সংস্কৃতই টিকে থাকত</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">শুধু বাংলা কেন সব ভাষাতেই কি পরিবর্তন ঘটছে না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমাদের ভাষাপ্রেম আছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">থাকবে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বদলটাকেও স্বাভাবিকভাবে নিতে হবে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;border:medium none;margin:0;padding:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সৌরভ সিকদার: শিক্ষক</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ভাষাবিজ্ঞান বিভাগ</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span><span><font face="Times New Roman">  </font></span></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">১৩ নভেম্বর ২০০৭</span></p>
<p style="text-align:justify;border:medium none;margin:0;padding:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">____________________</span></p>
<p style="text-align:justify;border:medium none;margin:0;padding:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"></span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span></span></p>
<p><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><strong><span style="font-family:Tahoma;"><a href="http://www.prothom-alo.com/archive/news_details_mcat.php?dt=2007-11-15&amp;issue_id=429&amp;cat_id=4&amp;nid=Njg4MTc=&amp;mid=NA=="><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">প্র তি ক্রি য়া</span></a></span></strong></span></p>
<p><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><strong><span style="font-family:Tahoma;"><u><span style="color:blue;"></span></u></span></strong><strong><span style="font-family:Tahoma;"><a href="http://www.prothom-alo.com/archive/news_details_mcat.php?dt=2007-11-15&amp;issue_id=429&amp;cat_id=4&amp;nid=Njg4MTc=&amp;mid=NA=="><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ভাষা বিতর্কের আগুনে আরও দুই ফোঁটা ঘি</span></a></span></strong><strong><u><span style="color:blue;font-family:Tahoma;"></span></u></strong><strong><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"> </span></strong></span></p>
<p><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><strong><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"><a href="http://www.prothom-alo.com/archive/news_details_mcat.php?dt=2007-11-15&amp;issue_id=429&amp;cat_id=4&amp;nid=Njg4MTc=&amp;mid=NA==">সুমন রহমান</a></span></strong><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"> </span><span style="font-family:Tahoma;"></span></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;"></span><span></span></p>
<p></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বাংলাদেশের সাম্প্রতিক চলচ্চিত্রে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">নাটকে ও সাহিত্যে আটপৌরে ভাষার ব্যবহার নিয়ে একটি উদ্বেগের কথা উঠেছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মেহতাব খানম</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মোস্তফা সরয়ার ফারুকী ও সৌমিত্র শেখরকে ধন্যবাদ জানাই বিষয়টি নিয়ে তাঁদের সুচিন্তিত মতামত জানানোর জন্য</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মেহতাব খানমের উত্থাপিত প্রসঙ্গটি ছিল মূলত টেলিভিশন নাটকের সংলাপ নিয়ে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ফলে আশা ছিল নাট্যজনদের কেউ মতামত দেবেন এবং দেখলাম সরয়ার ফারুকী সেটা দিয়েছেনও</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ফলোআপ হিসেবে ১১ নভেম্বর প্রথম আলোয় সৌমিত্র শেখর তাঁর আলোচনাটিকে শুধু নাটকের সংলাপে সীমিত রাখেননি</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বরং সাম্প্রতিক সাহিত্যচর্চায় আটপৌরে ভাষার </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যথেচ্ছ</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অনুপ্রবেশ নিয়েও নিজের উদ্বেগের কথা বলেছেন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">টেলিভিশন নাটকে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সিনেমায় বা সাহিত্যে আটপৌরে ভাষার অনুপ্রবেশকে </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যথেচ্ছ</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মনে হওয়ার কারণ কী</span><span><font face="Times New Roman">? </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সরয়ার ফারুকীর বক্তব্যে তো মনে হচ্ছিল যে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আটপৌরে ভাষার প্রয়োগ নিয়ে তাঁদের সুনির্দিষ্ট চিন্তা রয়েছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কার ইচ্ছায় ও চিন্তায় তাহলে আটপৌরে ভাষা </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মানভাষা</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">য় প্রবেশাধিকার পাবে</span><span><font face="Times New Roman">? </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সৌমিত্র শেখর বলছেন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেটা শতবর্ষ আগের অবিভক্ত বাংলার ভাষাচিন্তক ও সংস্কৃতি বোদ্ধাদের ইচ্ছায় বা সিদ্ধান্তে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাঁরা বহু গবেষণা করে নদীয়া-শান্তিপুর অঞ্চলের বাংলাকে প্রমিত বাংলা বলে ঠিক করে গিয়েছিলেন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাঁদের সেই সুচিন্তিত সিদ্ধান্তের পর ১০০ বছর গত হলো</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অবিভক্ত বাংলা বিভক্ত হলো এবং দুই বাংলার সামাজিক-রাজনৈতিক বাস্তবতা দুই মেরুর দিকে ধাবমান হলো</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অল্প কিছু সাহিত্য ও সামান্য কিছু জীবনমুখী গান ছাড়া আর কোন বিষয়টা দুই বাংলার ভোক্তারা এখন শেয়ার করে বলা মুশকিল</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">একদা অবিভক্ত</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিন্তু বর্তমানে পরস্পর থেকে নানাভাবে দুরে সরতে থাকা দুই বাংলা চিরকাল একইভাবে ভাষা ব্যবহার করতে থাকবে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এটা কেমন দাবি</span><span><font face="Times New Roman">? </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">রাষ্ট্রীয় বাস্তবতার কারণেই বিশ্বায়নের চাহিদা দুই বাংলার কাছে দুই রকম</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যেহেতু পশ্চিমবঙ্গ একটা বড় বহুজাতিগোষ্ঠীভিত্তিক রাষ্ট্রের অংশ আর পূর্ববঙ্গ নিজেই একটা জাতিরাষ্ট্র</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যে বাংলায় পশ্চিমবঙ্গ আজ সাহিত্য</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সাংবাদিকতা কিংবা টেলিভিশন নাটক করছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তার মধ্যে হিন্দি বা </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">হিংলিশ</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ভাষার দাপট কী রকম আছে</span><span><font face="Times New Roman">? </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কতটা প্রমিত আজ প্রমিত বঙ্গের বাংলা</span><span><font face="Times New Roman">? </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">প্রমিত বাংলার জন্য শতবর্ষ আগে বেঁধে দেওয়া সেই মানদন্ড থেকে একা পূর্ববাংলাই সরে আসছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এটা বোধ হয় ঠিক নয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মেহতাব খানমের উদ্বেগ তবু সময়োচিত</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ঢাকাই উচ্চবিত্তের </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ডিজুস</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কালচার দিয়ে আমাদের কল্পনার আবহমান বাংলা নিয়ন্ত্রিত হোক সেটা তিনি বা সরয়ার ফারুকী কেউই চান না</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ফারুকীও তাঁর লেখায় সেই উদ্বেগের পক্ষে সাফাই গেয়েছেন এবং </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">জাতীয়</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মিডিয়াকে শক্তিশালী করার মাধ্যমে উত্তরণের পথ বাতলেছেন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিন্তু ভাষা মূলত ক্ষমতা-সম্পর্কের দ্যোতক এবং সে কারণেই এই ধরনের উদ্বেগ মূলত মধ্যবিত্তের</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যেহেতু মধ্যবিত্ত এটা ভাবতে পছন্দ করে যে তারাই </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">জাতীয়</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সংস্কৃতির মুখ্য আধিকারিক</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এই যুদ্ধ দৃশ্যত উচ্চবিত্ত ও মধ্যবিত্তের মধ্যকার একটি সাংস্কৃতিক আধিপত্য বিস্তারের যুদ্ধ</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যেখানে তাদের উভয়ের কুরুক্ষেত্র হচ্ছে মিডিয়া</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মিডিয়াকে নিয়ন্ত্রণের জন্য তাদের নিজ নিজ শক্তিশেল তো আছেই</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">উচ্চবিত্তের টাকা থাকলেও মধ্যবিত্তের আছে লোকবল আর উচ্চকিত হওয়ার নৈতিক অধিকার</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মিডিয়াব্যক্তিত্ব সরয়ার ফারুকী যেভাবে মেহতাব খানমের উদ্বেগকে সমর্থন জানিয়েছেন তা দেখে মনে হচ্ছে এই কৌরব-পান্ডবের যুদ্ধে তিনি যেন কর্ণ! মন মধ্যবিত্তের দিকে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কাজ করছেন উচ্চবিত্তের ভাষায়!</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বলা বাহুল্য</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">নিম্নবিত্ত সমাজ এই যুদ্ধে উপেক্ষিত</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">গরিব রিকশাওয়ালার আবার ভাষা কী</span><span><font face="Times New Roman">? </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সে তো আমাদেরই বেঁধে দেওয়া ভাষাব্যবস্থায় চলবে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">নাকি</span><span><font face="Times New Roman">? </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অথচ</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমরা খেয়াল করি না যে</span><span><font face="Times New Roman">, ‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ডিজুস</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বাংলার আগেই নিম্নবিত্তের নিজস্ব বাংলা প্রমিত বাংলার বিরুদ্ধে প্রতিরোধ গড়ে তুলেছে তাদের মিডিয়ায়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাদের মিডিয়া</span><span><font face="Times New Roman">? </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কেন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">দেখছেন না সেই মিডিয়ার দাপটে আমাদের নামী ব্যান্ডশিল্পীদের কাঁধে গামছা</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">পরনে জিনসের বদলে আলখাল্লা</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আর মমতাজকেও দেখুন! সবচেয়ে বেশি অ্যালবামের গায়িকা হিসেবে ইতিমধ্যেই গিনেস বুক অব ওয়ার্ল্ড রেকর্ডসে নাম উঠেছে তাঁর</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">হ্যাঁ</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">অডিও ক্যাসেটই নিম্নবিত্তের মিডিয়া এবং এই কেন্দ্রাতিগ মিডিয়াটি কোনো রকম বিজ্ঞাপনী প্রশ্রয় ছাড়াই বর্তমানে দেশের সবচেয়ে দ্রুত বর্ধনশীল মিডিয়াগুলোর একটা</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">খেয়াল করে শুনে দেখুন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেখানেও এক রকমের বাংলার চল আছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যা নিম্নবিত্ত বা নগর-গরিবের বাংলা</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমার প্রস্তাব</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এই ধারার বাংলাকেও বর্তমান তর্কে শামিল করা হোক</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাকে পাশ কাটানোর একাডেমিক আভিজাত্য থেকে মুক্ত হোক ঢাকাই মধ্যবিত্ত বা উচ্চবিত্ত</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এবার সাহিত্যের ভাষা প্রসঙ্গে আসা যাক</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যেহেতু সৌমিত্র শেখর সাহিত্যে আটপৌরে ভাষার ব্যবহারকে প্রশ্নবিদ্ধ করেছেন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাঁর ঔচিত্যবোধ প্রখর</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আটপৌরে বাংলায় রচিত সাহিত্য জাতীয় প্রচারমাধ্যমে প্রচার অনুচিত বলে মনে করেন তিনি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিন্তু কেন</span><span><font face="Times New Roman">? </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ঢাকাই মিশ্র আটপৌরে বাংলা শেষ বিচারে এক ধরনের আঞ্চলিক বাংলাই বটে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মেহতাব খানমের আপত্তির কারণ তো বোধগম্য</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তিনি আজকালকার টেলিভিশন-দেখা ছেলেমেয়েদের </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">শুদ্ধ</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বাংলায় কথা বলার ক্ষেত্রে নাটকের ভাষাকে প্রতিবন্ধক ভাবছেন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিন্তু আঞ্চলিক বাংলায় সাহিত্য তো নতুন কিছু নয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাহলে এখন আপত্তি উঠছে কেন</span><span><font face="Times New Roman">? </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বিষয়টি একটু ব্যাখ্যা করি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">প্রথাগত ধারণাটি হলো</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আঞ্চলিক বাংলা ততক্ষণ পর্যন্ত </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বৈধ</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যতক্ষণ তা উদ্ধৃতি ও বন্ধনী চিহ্নের মধ্যে থাকে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যেমন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সংলাপ আঞ্চলিক হতে পারে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যদি সেই সাহিত্য কোনো এক আঞ্চলিক জীবনযাত্রার আখ্যান হয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিন্তু কথকের বা বর্ণনাকারীর ভাষা হতে হবে অবশ্যই </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">মান ভাষা</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যেহেতু তিনি সাহিত্যিক হিসেবে বাইডিফল্ট মধ্যবিত্ত</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তিনি </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">শুদ্ধ</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বাংলায় চাষাভুষার জীবন নিয়ে আলেখ্য রচনা করবেন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আর সততার খাতিরে চাষাভুষার মুখের ভাষা সে রকমই বহাল রাখবেন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাতে আপত্তি নেই</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আপত্তিটা তখনই বাঁধে যখন সাহিত্যের বর্ণনাকারীর ভাষা প্রমিত বাংলা থেকে বিচ্যুত হয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এ যেন সাহিত্যিকের এবং সাহিত্য-বিচারকের কেন্দ্রীয় চরিত্র থেকে মধ্যবিত্তের আধিপত্যকে খারিজ করে দেওয়ার শামিল! সাহিত্যে আটপৌরে ভাষার ব্যবহার নিয়ে আপত্তির জায়গাটা</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমার ধারণা</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এখানেই</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ঐতিহাসিকভাবে মধ্যবিত্ত শ্রেণীকে কেন্দ্রে বিবেচনা করেই সাহিত্যের প্রতিষ্ঠান এবং নন্দনতত্ত্বের প্রতীকগুলো গড়ে উঠেছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">এখন কোনো সাহিত্যিক যদি সেই নির্মাণকে মান্য না করেন</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তবে আশঙ্কার ঘণ্টী স্বাভাবিকভাবে প্রথমেই বাজবে সাহিত্যের প্রতিষ্ঠানগুলোতে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কারণ তারাই মানদন্ডের রক্ষক এবং এর মাধ্যমে সহজেই তাদের আধিপত্য ধরে রাখা যায়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিন্তু এটা আমরা ভাবি না যে প্রাতিষ্ঠানিক মধ্যবিত্ত ভাবনা আর সমাজে বিদ্যমান মধ্যবিত্ত ভাবধারা এক নয়</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আবার এটাও হাস্যকরভাবে মনে করি যে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কেবল মধ্যবিত্তই চিরকাল অপরাপর শ্রেণীর পক্ষে শিল্প-সাহিত্য করবে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কিন্তু ভাষা তো প্রবহমান</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সে সমাজে বিদ্যমান শ্রেণীগুলোর ক্ষমতা-সম্পর্কের দর্পণও বটে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">তাকে </span><span><font face="Times New Roman">‘</font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">প্রমিত</span><span style="font-family:'MS Mincho';">’</span><span><font face="Times New Roman"> </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বাংলা নাম দিয়ে শতবর্ষ আগের কোনো সমঝোতার ঘেরাটোপে আটকানোর চেষ্টা অর্থহীন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কীভাবে অর্থহীন ফারুকী সেটা সংক্ষেপে বলেছেন</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">আমার বলার বিষয় হলো</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">যে বিচারে আমরা সাহিত্যের চরিত্রগুলোর মুখে আঞ্চলিক ভাষাকে বৈধ ভাবি</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সেই একই বিচারে বর্ণনাকারীর আঞ্চলিক ভাষাকেও বৈধ ভাবতে পারি</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সাহিত্যিকের কেন্দ্রীয় চরিত্রটি থেকে মধ্যবিত্তকে রেহাই দেওয়ার দরকার কিছু আছে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">কারণ মুষ্টিমেয় কিছু বাদে মধ্যবিত্তের একটি বিরাট অংশ কিন্তু সাবঅল্টার্ন হয়ে যাওয়ার ঝুঁকির মধ্যে আছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">বর্তমানের সাহিত্যিক মধ্যবিত্ত কিন্তু সেই উদ্বেগ থেকে বিকশিত হচ্ছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">। </span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">ফলে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">জীবনের প্রয়োজনে</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">হরহামেশাই তাকে প্রমিত বাংলার বাউন্ডারি টপকাতে হচ্ছে</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span></span></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">সুমন রহমান: গল্পকার</span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">।</span><span><span><font face="Times New Roman">  </font></span></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">১৫ নভেম্বার</span><span><font face="Times New Roman">, </font></span><span style="font-size:14pt;font-family:SolaimanLipi;">২০০৭</span><span></span></p>
<br /><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/categories/ashimul.wordpress.com/38/" /> <img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/tags/ashimul.wordpress.com/38/" /> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gocomments/ashimul.wordpress.com/38/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/comments/ashimul.wordpress.com/38/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godelicious/ashimul.wordpress.com/38/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/delicious/ashimul.wordpress.com/38/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gofacebook/ashimul.wordpress.com/38/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/facebook/ashimul.wordpress.com/38/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gotwitter/ashimul.wordpress.com/38/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/twitter/ashimul.wordpress.com/38/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gostumble/ashimul.wordpress.com/38/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/stumble/ashimul.wordpress.com/38/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godigg/ashimul.wordpress.com/38/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/digg/ashimul.wordpress.com/38/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/goreddit/ashimul.wordpress.com/38/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/reddit/ashimul.wordpress.com/38/" /></a> <img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=ashimul.wordpress.com&amp;blog=696058&amp;post=38&amp;subd=ashimul&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://ashimul.wordpress.com/2007/11/16/%e0%a6%aa%e0%a7%8d%e0%a6%b0%e0%a6%a5%e0%a6%ae-%e0%a6%86%e0%a6%b2%e0%a7%8b-%e0%a6%ac%e0%a6%bf%e0%a6%a4%e0%a6%b0%e0%a7%8d%e0%a6%95-%e0%a6%ad%e0%a6%be%e0%a6%b7%e0%a6%be%e0%a6%b0-%e0%a6%86%e0%a6%97/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>0</slash:comments>
	
		<media:content url="http://1.gravatar.com/avatar/1a6457f1f11fca6a6baa4cfc6abf2720?s=96&#38;d=identicon&#38;r=G" medium="image">
			<media:title type="html">Shimul</media:title>
		</media:content>
	</item>
		<item>
		<title>ঈশ্বরের আদালতে</title>
		<link>http://ashimul.wordpress.com/2007/08/08/%e0%a6%88%e0%a6%b6%e0%a7%8d%e0%a6%ac%e0%a6%b0%e0%a7%87%e0%a6%b0-%e0%a6%86%e0%a6%a6%e0%a6%be%e0%a6%b2%e0%a6%a4%e0%a7%87/</link>
		<comments>http://ashimul.wordpress.com/2007/08/08/%e0%a6%88%e0%a6%b6%e0%a7%8d%e0%a6%ac%e0%a6%b0%e0%a7%87%e0%a6%b0-%e0%a6%86%e0%a6%a6%e0%a6%be%e0%a6%b2%e0%a6%a4%e0%a7%87/#comments</comments>
		<pubDate>Wed, 08 Aug 2007 10:51:25 +0000</pubDate>
		<dc:creator>ashimul</dc:creator>
				<category><![CDATA[Uncategorized]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://ashimul.wordpress.com/2007/08/08/%e0%a6%88%e0%a6%b6%e0%a7%8d%e0%a6%ac%e0%a6%b0%e0%a7%87%e0%a6%b0-%e0%a6%86%e0%a6%a6%e0%a6%be%e0%a6%b2%e0%a6%a4%e0%a7%87/</guid>
		<description><![CDATA[মহামান্য আদালত, আমি নিশ্চিত এ আমার পূর্ব জন্মের পাপ। চলমান জনমে আমি এমন কোন অপরাধ করিনি যে অদেখা ঈশ্বর আমাকে এরকম শাস্তি দিয়ে যাবেন। এখনকার এই আমি খুব সাধারণ একজন মানুষ, অনেক মানুষের চেয়ে কম পাপ করেছি বলে জানি। তবুও ঈশ্বরের অভিশাপ আমার উপর। আমি হলফ করে বলছি &#8211; এ নিতান্তই অন্যায়! এ আমার উপর [...]<img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=ashimul.wordpress.com&amp;blog=696058&amp;post=37&amp;subd=ashimul&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;"></span></p>
<p><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">মহামান্য</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আদালত</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">,<br />
</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আমি নিশ্চিত এ আমার পূর্ব জন্মের পাপ</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">চলমান জনমে আমি এমন কোন অপরাধ</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">করিনি যে অদেখা ঈশ্বর আমাকে এরকম শাস্তি দিয়ে যাবেন</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">এখনকার এই আমি খুব সাধারণ একজন</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">মানুষ</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">, </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">অনেক মানুষের চেয়ে কম পাপ করেছি বলে জানি</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">তবুও ঈশ্বরের অভিশাপ আমার উপর</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">।</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আমি হলফ করে বলছি &#8211; এ নিতান্তই অন্যায়! এ আমার উপর গুরুদন্ড</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আপনারা অনেকেই হয়তো</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">জানেন &#8211; আমি তেল চর্বিযুক্ত খাবার বেশি পছন্দ করি না</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">মাঝে মাঝে পোলাও খেতে</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">ভালোবাসি</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">সাকী -শরাবে কোন আগ্রহ নেই</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">খুব আরাম করে ঘুমাতে ভালো লাগে</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">অথচ</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">, </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">মহামান্য আদালত &#8211; আপনি জানেন না &#8211; আমি ইদানিং অনেক রাত না ঘুমিয়ে কাটাই</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">ঈশ্বর</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">জানতেন &#8211; আমি স্বপ্ন দেখতে ভালোবাসি</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">, </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">তাই তিনি আমাকে কেবল দুঃস্বপ্নের মাঝে ফেলে</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">দেন</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আর আমি গড়াগড়ি দিই</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">এ বিরাট অন্যায় আচরণ</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">নষ্ট মানুষরা আমাকে পুল সিরাত পার</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">হতে দেখে হাততালি দিবে &#8211; মহামান্য আদালত &#8211; আমি এতো কষ্টের ভার নিয়ে কিভাবে পুল</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">সিরাত পার হবো</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">? </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আপনি জানেন &#8211; অনেকগুলো বিষণ্নতার ভার আমি বয়ে চলেছি</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">, </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">অনেকগুলো</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আকাঙ্খা আমাকে পেছন থেকে ধাককা দিচ্ছে</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">প্রচন্ড রোদে আমি পুড়ে যাচ্ছি</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">, </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">মহামান্য</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আদালত &#8211; আপনি দেখছেন &#8211; কিন্তু কথিত অন্তর্যামী ঈশ্বর দেখতে পাচ্ছে না</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">।</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"><br />
</span><span style="color:gray;font-family:Arial;"><br />
</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">মহামান্য আদালত</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">, </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আপনি নিশ্চয় মোহসেন আলী</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">, </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">টিনা গাজী</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">, </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আসমতউলাহ মাঝি-দের নাম শুনেছেন</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">, </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">কিন্তু দেখেন নি</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আমি ও দেখিনি</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">অথচ</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আপনার মতো &#8211; আমিও জানি &#8211; উনারা আমার পূর্ব পুরুষ</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আমি আরো জানি &#8211; তাঁরা আমার চেয়ে</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">বিশুদ্ধ মানুষ ছিলেন</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আমি নিশ্চিত &#8211; তাঁদের কোন পাপের ফল আমি ভোগ করছি না</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">উনাদের</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">নীল রক্ত আমাকে অহংকারী করেছে</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">, </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আভিজাত্য দিয়েছে</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">; </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আমি তাঁদের কাছে ঋণী! অতএব আসুন</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আমরা নিরাপদ জানি &#8211; এ আমার পূর্বপুরুষের পাপ নয়</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">।</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"></span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আমি আবারো বলছি &#8211; ইয়োর</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">অনার &#8211; এ আমার পূর্ব জন্মের পাপ</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">হয়তো আমি কোন ধর্মজাযক ছিলাম</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">কোন এক বিকেলে</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">স্নিগ্ধ স্নাত নান-কে দেখে আমার চোখদুটো লোভী হয়ে উঠেছিল</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">হয়তো বা আমি কোন</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">শুদ্ধ মহামানব ছিলাম</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আশ্রমের সামনের অনাথ শিশুকে আমি</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">অবহেলা করে ভুল করেছি</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">হতে</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">পারে আমি কোন &#8211; সমুদ্রগামী জাহাজের নাবিক ছিলাম</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">নিজের ভুলে জাহাজ ডুবিয়ে মৃতদের</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">অভিশাপ নিয়ে আজকের এই অভিশপ্ত আমি</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">যা-ই হোক না কেন</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">, </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">এ আমার পূর্ব জন্মের</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">পাপ</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">।</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"></span></span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">এ অস্থির জীবন একদিন শেষ হবে</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">, </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আমি জানি &#8211; আপনিও জানেন &#8211; আমি আবার জন্ম</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">নেবো</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আমার এই পরাজিত আনা-কড়ি-পাই নিয়ে আমিকি আবারো মানুষ হবো</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">? </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">মহামান্য আদালত</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">, </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আপনার কাছে আমার একান্ত আর্জি -আপনি ঈশ্বরের কাছে বলুন</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">, </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আমার সমস্ত সত স্বত্তার</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">দোহাই লাগে</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">, </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আপনি বলুন &#8211; আমি যেন পরজন্মে মানুষ না হই</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">টিকটিকি হতে রাজী আছি</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">মহানন্দে</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">ইব্রাহিম নবীর আগুনে ফুঁ দেয়ার অপরাধে কামেল মানুষরা আমাকে মারতে চাইবে</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">, </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আমি দেয়ালে দেয়ালে দৌড়ে বেড়াবো</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">, </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">হয়তো একদিন কামেল কোন মানুষের ঈমাণী যোশে খুন</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">হয়ে যাবো</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">তবুও মহামান্য আদালত &#8211; সে অনেক শান্তি</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">।</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"></span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">পরজন্মে আমি মানুষ হতে</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">চাই না</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">মানুষ হলে &#8211; আমি অন্য মানুষকে ভালোবাসতে চাইবো</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">স্বজনদের কাছে রাখতে</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">চাইবো</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">, </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">বন্ধনে জড়াতে চাইবো</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">এখন এ সবই অপরাধ</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">, </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">সবই ভুল</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">, </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">মানুষ জীবন খুব নির্মম -</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">ইয়োর অনার &#8211; আমায় ক্ষমা করবেন</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">, </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আমি মিসফিট সৃষ্টি হয়ে আসতে চাই না আর</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">। </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">মহামান্য</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আদালত &#8211; আমি করজোড়ে প্রার্থনা করছি</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">, </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">আপনি একবার ঈশ্বরের কাছে বলুন &#8211; -</span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"> </span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;">- </span></span></p>
<p></span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"></span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"></span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"></p>
<p style="text-align:justify;margin:0;" class="MsoNormal"><font size="3"><span style="color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;"> ______________________</span></font></p>
<p><font size="3"><em><span style="color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">বছর ঘুরেও পুরোনো ভাবনা যখন পৌণপুঁনিক হয়</span><span style="color:gray;font-family:SutonnyBanglaOMJ;">।</span></em></font><span style="color:gray;"></span><span style="font-size:13.5pt;color:gray;font-family:Arial;"></span><span style="color:gray;"></span> </p>
<p></span></p>
<br /><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/categories/ashimul.wordpress.com/37/" /> <img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/tags/ashimul.wordpress.com/37/" /> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gocomments/ashimul.wordpress.com/37/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/comments/ashimul.wordpress.com/37/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godelicious/ashimul.wordpress.com/37/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/delicious/ashimul.wordpress.com/37/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gofacebook/ashimul.wordpress.com/37/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/facebook/ashimul.wordpress.com/37/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gotwitter/ashimul.wordpress.com/37/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/twitter/ashimul.wordpress.com/37/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gostumble/ashimul.wordpress.com/37/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/stumble/ashimul.wordpress.com/37/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godigg/ashimul.wordpress.com/37/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/digg/ashimul.wordpress.com/37/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/goreddit/ashimul.wordpress.com/37/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/reddit/ashimul.wordpress.com/37/" /></a> <img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=ashimul.wordpress.com&amp;blog=696058&amp;post=37&amp;subd=ashimul&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://ashimul.wordpress.com/2007/08/08/%e0%a6%88%e0%a6%b6%e0%a7%8d%e0%a6%ac%e0%a6%b0%e0%a7%87%e0%a6%b0-%e0%a6%86%e0%a6%a6%e0%a6%be%e0%a6%b2%e0%a6%a4%e0%a7%87/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>0</slash:comments>
	
		<media:content url="http://1.gravatar.com/avatar/1a6457f1f11fca6a6baa4cfc6abf2720?s=96&#38;d=identicon&#38;r=G" medium="image">
			<media:title type="html">Shimul</media:title>
		</media:content>
	</item>
		<item>
		<title>ম&#8217;রে যেতে সাধ হয়</title>
		<link>http://ashimul.wordpress.com/2007/07/17/%e0%a6%ae%e0%a6%b0%e0%a7%87-%e0%a6%af%e0%a7%87%e0%a6%a4%e0%a7%87-%e0%a6%b8%e0%a6%be%e0%a6%a7-%e0%a6%b9%e0%a7%9f/</link>
		<comments>http://ashimul.wordpress.com/2007/07/17/%e0%a6%ae%e0%a6%b0%e0%a7%87-%e0%a6%af%e0%a7%87%e0%a6%a4%e0%a7%87-%e0%a6%b8%e0%a6%be%e0%a6%a7-%e0%a6%b9%e0%a7%9f/#comments</comments>
		<pubDate>Tue, 17 Jul 2007 16:49:54 +0000</pubDate>
		<dc:creator>ashimul</dc:creator>
				<category><![CDATA[Uncategorized]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://ashimul.wordpress.com/2007/07/17/%e0%a6%ae%e0%a6%b0%e0%a7%87-%e0%a6%af%e0%a7%87%e0%a6%a4%e0%a7%87-%e0%a6%b8%e0%a6%be%e0%a6%a7-%e0%a6%b9%e0%a7%9f/</guid>
		<description><![CDATA[শাহানা, তুমি গোলাপী জামা প&#8217;রে জীবন্ত গোলাপের মতো ক্যাম্পাসে এসো না, আমার খারাপ লাগে। সখী পরিবৃতা হয়ে মোগল-দুহিতার মতো করিডোরে অমন ক&#8217;রে হেঁটো না, আমার খারাপ লাগে। শাহানা, তুমি চিবুক নাড়িয়ে রাঙা মাড়িতে দুধ শাদা হাতে লালিম জিহ্বায় গিটারের তারের মতো বেজে উঠো না &#8212; দরদালান কেঁপে উঠে, ঢিল পড়ে বুকের পুকুরে, কাঁপে পানি থিরিথিরি, [...]<img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=ashimul.wordpress.com&amp;blog=696058&amp;post=36&amp;subd=ashimul&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p><span style="font-size:13pt;color:olive;font-family:SolaimanLipi;">শাহানা, তুমি গোলাপী জামা প&#8217;রে জীবন্ত গোলাপের মতো<br />
ক্যাম্পাসে এসো না, আমার খারাপ লাগে।</span></p>
<p><span style="font-size:13pt;color:olive;font-family:SolaimanLipi;">সখী পরিবৃতা হয়ে মোগল-দুহিতার মতো<br />
করিডোরে অমন ক&#8217;রে হেঁটো না, আমার খারাপ লাগে।</span></p>
<p><span style="font-size:13pt;color:olive;font-family:SolaimanLipi;">শাহানা, তুমি চিবুক নাড়িয়ে<br />
রাঙা মাড়িতে<br />
দুধ শাদা হাতে<br />
লালিম জিহ্বায়<br />
গিটারের তারের মতো বেজে উঠো না &#8212;<br />
দরদালান কেঁপে উঠে, ঢিল পড়ে বুকের পুকুরে,<br />
কাঁপে পানি থিরিথিরি, আমার খারাপ লাগে।</span></p>
<p><span style="font-size:13pt;color:olive;font-family:SolaimanLipi;">শাহানা, তুমি টিফিন আওয়ারে ক্লাসরুমে ব&#8217;সে<br />
অমন করে রাধার মতো দীর্ঘ চুল মেলে দিও না<br />
অন্ধকার করে আসে সারাটা আকাশ<br />
নিবে যায় সবগুলি নিয়ন<br />
কালো মেঘের উপমা দিতে আমার ভালো লাগে না।</span></p>
<p><span style="font-size:13pt;color:olive;font-family:SolaimanLipi;">শাহানা, তুমি ক্যাফেটেরিয়ায় নিরেট চায়ের কাপে<br />
ওই দুটি ঠোঁট রেখো না;<br />
নিদাঘ খরার পোড়ে ঠোঁটের বাগান,<br />
মরুভূর মতো জ্বলে তৃষ্ণার্ত সবুজ;</span></p>
<p><span style="font-size:13pt;color:olive;font-family:SolaimanLipi;">আমার মরে যেতে সাধ হয়।</span></p>
<p style="margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:13pt;color:olive;font-family:SolaimanLipi;"></span></p>
<p style="margin:0;" class="MsoNormal"><span style="font-size:13pt;color:olive;font-family:SolaimanLipi;">____________</span></p>
<p><span style="font-size:13pt;color:olive;font-family:SolaimanLipi;"><font face="Georgia">আনিসুল হকের কবিতা।</font></span><span style="font-size:13pt;color:olive;"></span></p>
<br /><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/categories/ashimul.wordpress.com/36/" /> <img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/tags/ashimul.wordpress.com/36/" /> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gocomments/ashimul.wordpress.com/36/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/comments/ashimul.wordpress.com/36/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godelicious/ashimul.wordpress.com/36/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/delicious/ashimul.wordpress.com/36/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gofacebook/ashimul.wordpress.com/36/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/facebook/ashimul.wordpress.com/36/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gotwitter/ashimul.wordpress.com/36/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/twitter/ashimul.wordpress.com/36/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gostumble/ashimul.wordpress.com/36/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/stumble/ashimul.wordpress.com/36/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godigg/ashimul.wordpress.com/36/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/digg/ashimul.wordpress.com/36/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/goreddit/ashimul.wordpress.com/36/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/reddit/ashimul.wordpress.com/36/" /></a> <img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=ashimul.wordpress.com&amp;blog=696058&amp;post=36&amp;subd=ashimul&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://ashimul.wordpress.com/2007/07/17/%e0%a6%ae%e0%a6%b0%e0%a7%87-%e0%a6%af%e0%a7%87%e0%a6%a4%e0%a7%87-%e0%a6%b8%e0%a6%be%e0%a6%a7-%e0%a6%b9%e0%a7%9f/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>0</slash:comments>
	
		<media:content url="http://1.gravatar.com/avatar/1a6457f1f11fca6a6baa4cfc6abf2720?s=96&#38;d=identicon&#38;r=G" medium="image">
			<media:title type="html">Shimul</media:title>
		</media:content>
	</item>
	</channel>
</rss>
